تحول «مکتب» شیخی به «فرقه» شیخیه (تمهیدات نظری- تاریخی در فرایند شکل‌گیری فرقه شیخیه)

نویسندگان

1 استادیار تاریخ فرهنگی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

2 دانشجوی دکترای تاریخ پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

10.22034/jsi.2019.36918

چکیده

مکتب شیخیه، اندیشه‌ای است که در سال‌های ابتدایی عصر قاجار ظهور می‌کند و بر دو ستون اخباریگری و تصوف استوارشده  است. این اندیشه اگرچه در ابتدا توسط شیخ احمد اَحسائی، به‌عنوان دریافتی باطنی و عرفانی از مذهب رسمی تشیع در کنار سایر مکاتب فقهی، کلامی و عرفانی و فلسفی تشیع مطرح می‌شود، اما به‌تدریج بر اثر شیوه اجتماعی طرح عقایدش به فرقه تبدیل می‌شود. هرچند غالباً تلاش شده است این تحول به مواضع کلامی و صحت‌وسقم آن‌ها در نسبت با متون دینی شیعه امامیه نسبت داده شود، در این مقاله سعی کرده‌ایم، تطور ایشان از مکتب به فرقه را از منظر نقشِ فرم‌های ساخت‌یابی اجتماعی موردمطالعه قرار داده و سازوکارهای آن را مورد واکاوی قرار دهیم. پرسش محوری در مطالعه حاضر این است که: چه سازوکار اجتماعی عقاید و سیره عملی شیخیه را مهیای تحول از مکتب به فرقه کرده است؟ به عبارت دیگر جایگاه دیالکتیک بین نظر و عمل در شکل‌گیری یک سازمان اجتماعی – دینی چگونه بوده است؟ به نتایج فوق رسیده‌ایم: شیخی‌ها از سه سازوکار عمده در صورت‌بندی عقایدشان برای نیل به شکل اجتماعی فرقه استفاده می‌کردند؛ نخست؛ آشنایی‌زدایی، دوم؛ ترسیم و ترکیب مجدد هندسه عقاید کهن، سوم؛ تمایز گذاری و مرزبندی مبتنی بر رهبری کاریزماتیک و فردگرایانه.
 

کلیدواژه‌ها


ابراهیمی، ابوالقاسم خان(بی‌تا). رجوم‌الشیاطین، ترجمه رجوم الشیاطین، در دفع شکوک و شبهات، سایت الابرار.

احسائی، شیخ احمد(بی‌تا). شرح الزیارة الجامعة الجزء 1، سایت الابرار، http://www.alabrar.info/.

اکبری،محمد علی(1381)، «شیخیه از اعتراض تا تأسیس فرقه مذهبی»، تهران: مجله شناخت، شماره 34، تابستان 81.

انصاری قمی، محمدرضا (1381)، «دو رساله در عقیدة شیخ احمد احسائی» مجله معارف، دورة نوزدهم، شماره 2، مرداد- آبان 81.

باقری،علی‌اکبر(1389)، «آرای کلامی شیخیه»، فصل‌نامه معرفت کلامی، سال اول،شماره 4، زمستان 89.

خدایی، احمد (1382)، تحلیلی بر تاریخ و عقاید فرقة شیخیه، قم: انتشارات امیر العلم، چاپ دوم (اول ناشر).

زارعی،جلال(1392)، پژوهشی در آثار و افکار شیخیه، تهران: نشر ترفند.

زرگری نژاد،غلامحسین (1390)، اصول دین و مذهب و نظریة ناطق واحد در اندیشة شیخیه، فصل‌نامه مطالعات تاریخ اسلام، شماره 10، پائیز 90.

ساروخانی، باقر (1380)، فرهنگ علوم اجتماعی، ترجمه باقر ساروخانی، تهران: انتشارات کیهان.

شهرستانی، حسین (1390)، فرقه در برابر مکتب، ماهنامه سیاسی - فرهنگی پنجره، شماره 71.

صالحی، نصرالله (1380)، اندیشه سیاسی شیخیه، فصل‌نامه فرهنگ اندیشه، شماره اول.

علی‌زاده، سعید (1393)، چیستی و مبانی کلامی رکن رابع در نظام اعتقادی فرقه شیخیه، و ارزیابی نسبت آن نیابت خاصه در فرهنگ شیعی، فصل‌نامه اندیشه نوین دینی، سال 10، شماره 36، بهار 93.

کربن، هانری (بی‌تا)، مکتب شیخی از حکمت الهی شیعی، سایت الابرار.

کرمانی،حاج محمد کریم‌خان (1327)، رسالة سی‌فصل؛ در جواب ایرادات بعضی موردین بر سلسله جلیلة شیخیه، کرمان: انتشارات مدرسه ابراهیمه، چاپخانه سعادت، 1368 قمری.

کرمانی، حاج محمد کریم‌خان(بی‌تا)، رسالة ارشاد العوام، جلد یک و چهار، سایت الابرار.

مدرس چهاردهی، مرتضی (1345)، شیخی‌گری، بابی‌گری، از منظر فلسفه، تاریخ، اجتماع، تهران: کتاب‌فروشی فروغی، چاپخانه ارژنگ.

نورمحمدی، مهدی (1393)،  شیخیه و بابیه در ایران، تهران: موسسه انتشارات نگاه.

واخ،یواخیم (1380)، جامعه‌شناسی دین، ترجمه جمشید آزادگان،تهران: نشر سمت.

واتزر، مالکوم (1381)، جامعه سنتی و جامعه مدرن، ترجمهمنصور انصاری، تهران: انتشارات نقش جهان.

وبر، ماکس (1392)، دین، قدرت، جامعه، ترجمه احمد تدین، تهران: نشر هرمس.

وبر،ماکس (1384)، اقتصاد و جامعه، ترجمه عباس منوچهری، مهرداد ترابی‌نژاد، مصطفی عمادزاده، تهران: نشر سمت.

وبر، ماکس(1392)، روش‌شناسی علوم اجتماعی، ترجمه حسن چاوشیان، تهران: نشر مرکز، چاپ پنجم.

همیلتون، ملکم (1377)، جامعه شناسی دین، ترجمه محسن ثلاثی، تهران: تبیان.

ورهرام، غلامرضا (1385)،  نظام سیاسی و سازمان‌های اجتماعی ایران در عصر قاجار، تهران: نشر معین.