مجله جامعه شناسی ایران

چکیده یکی از دغدغه‌های اساسی در جامعه‌شناسی تاریخی چگونگی رشد غرب با تاکید بر کشور بریتانیاست. علی رغم تصورات موجود، این سئوال هنوز یکی از اساسی‌ترین و زنده‌ترین بحث‌ها در نحله‌های گوناگون جامعه‌شناسی تاریخی است. ادبیات حاضر در این نحله اگرچه از نگاه شرق‌شناسی متاثر است ولی با آن چه تحت عنوان شرق‌شناسی در ایران متداول شده است تفاوت‌ بسیار دارد. مقاله حاضر در صدد است که یکی از پربحث‌ترین نظریات در نزدیکبه دو دهه اخیر که همزمان رشته‌های تاریخ اقتصادی و جامعه‌شناسی تاریخی را متاثر کرده است، معرفی نماید. ابتدا سعی می‌گردد که مبانی نظری تجدید نظرطلبان آسیایی (مکتب کالیفرنیا) و ارتباط آن با نظریه شکاف بزرگ تشریح شده، سپس مطالعات تجربی که در دو دهه اخیردر این زمینه صورت گرفته مورد وارسی قرارگیرد و درپایان برخی از مهم‌ترین انتقادات بر نظریه فوق ارائه شود. هم چنین در بحثی انتقادی ربط این جریان فکری در جامعه‌شناسی تاریخی را با نگاه فوکویی که بر برخی از کارهای جامعه‌شناسی تاریخی ایران حاکم است را بررسی می‌کند. 

چکیده ماکس وبر از جمله بنیان­گذاران عمده در جامعه­­شناسی تاریخی است. او نه تنها دغدغه بررسی “تاریخی" مسائل اجتماعی را داشت، بلکه این امر را به­جد به­صورت "تطبیقی" پیگیری می­نمود و آثار خود را با محوریت سرمایه داری غربی و با تاکید بر فرایند عقلانی شدن  پی می‌گرفت. نکته اساسی که در این میان مطرح است، این است که وبر در تمام پروژه خود سعی نمود بین تفسیرگرایی در نظریه و کار تطبیقی در پژوهش، بین تفسیر و تبیین، بین خاص بودگی و امر عام  آشتی برقرار کند، برای او عینیت در علوم انسانی بسیار مهم بود. به­عبارتی دیگر وبر سعی می­نمود با ایجاد یک تعریف مشخص-به­شکل نوع­های مثالی- نگاه ژنریک خود از پدیده مورد نظر را به­دست دهد، در این نوشته سعی می­شود: نخست؛ با نگاه به­مقالات روشی وبر، کار فکری و تلاش وی در زمینه توصیف، تبیین، تطبیق و تعمیم در جامعه­شناسی تاریخی بحث شود، دوم؛ با بررسی  ریشه­های گفتمان شرق­شناسی، تفاوت­های اساسی نگاه وبر با گفتمان شرق­شناسی مورد بررسی قرار گیرد و سوم؛ با اشاره به ­وضعیت فعلی جامعه­شناسی تاریخی ایران، بحث خواهد شد که : برخلاف نظریه گفتمان می­توان با بازگشت به­ایده نوع­های مثالی وبر که در جامعه­شناسی تاریخی ارائه داد ه است، هم نظریه عام و هم نظریه خاص در مطالعات تاریخی را لحاظ کرد، امر "تطبیق"، "نقد" و "عینیت" را نیز همچنان مد نظر قرار داد  تا کلیت تجدد غربی به "برساخت"  فرو کاسته نشود.