مجله جامعه شناسی ایران

چکیده آنری لوفور، در کتاب تولید فضا، فضا را مؤلفه‌‌ای بنیادین در عملکرد و سازماندهی جامعه در چارچوب شیوه‌‌های تاریخی تولید می‌‌داند. در دیدگاه او، سرمایه‌‌داری نوعی فضای انتزاعی را تولید کرده که بازتابِ جهان داد و ستد در سطحی ملی و بین‌‌المللی است. در پژوهش حاضر، کوشش شده است که شکل‌‌گیری فضای انتزاعی در تهران و شرایط و چگونگی امکان‌‌پذیر شدن آن از عهد ناصری تا پایان دوره پهلوی اول بررسی شود. مواجهه با فضای انتزاعی سرمایه‌‌داری در عهد ناصری رخ می‌‌دهد، اما به دلیل نبودن میانجی‌‌هایی هم‌‌چون قانون و دولت، امکان شکل‌‌گیری فضای انتزاعی در ایران فراهم نمی‌‌شود. با این حال به‌‌واسطۀ انقلاب مشروطه و قانون حاصل از آن و همچنین شکل‌‌گیریِ دولت مدرن این شرایط فراهم و نهایتاً شهر بر روستا مسلط شده و سرمایه‌‌داری از مجرای دولت و قانون شروع به خلق فضای خاص خود می‌‌کند.

چکیده این مقاله به کمک توصیف و استفاده از داده‌های تاریخی به تحلیل دولت و جامعۀ پیشامدرن ایران در دوره قاجار می‌پردازد. روش آن توصیفی-تحلیلی با رویکرد جامعه شناسی تاریخی است که از فنِ بررسی اسناد برای گردآوری استفاده کرده است. یافته‌ها نشان می‌دهند: 1. مالیات و عوارض گمرکی تنها منابع درآمد دولت بودند؛ ضعف در مالیات‌ستانی و فساده گسترده، دولت را در تنگناهای مالی چاره‌ناپذیری قرار داده بود. 2. ناتوانی در پرداخت مواجب قشون و نگهداشت دایمی آنان، امکان تشکیل قوای نظامی مستقل از ایل‌ها را ناممکن ساخته بود و دولت در دفاع از مرزها و کنترل داخلی ناتوان بود. 3. نظام قضایی در تدوین قانون و اجرای احکام وحدت رویه نداشت؛ این امور در خارج از پایتخت و مرکز ایالات به متنفذان و مقامات محلی واگذار می‌شد. 4. بوروکراسی محدود به پایتخت و ناتوان از کنترل سرحدات کشور بود ولی جامعه قدرتمند و پرتوان بود. 5. ایل‌ها با داشتنِ شیوۀ تولید متفاوت، قدرت نظامی و همبستگی زیاد کانون‌های قدرت مستقلی بودند که همواره قدرتی بالقوه در مقابل حکومت مستقر بودند. ویژگی‌های ذکر شده نشان می‌دهند که دولت پیشامدرن ایران با ادعای نظریه شیوۀ تولید آسیایی مبنی بر قدرتمند بودن و در اختیار داشتن دیوانسالاری فراگیر و متمرکز همخوانی ندارد و جامعۀ ایرانی نیز جامعه‌ای نیرومند و نامتمرکز در مقابل حکومت بود. بنابراین برای فهم جامعۀ ایرانی نیازمند نظرورزی متفاوت و پرهیز از نگاه شرق‌شناسانه هستیم.

چکیده اجتماعی را بررسی و نقد کند. از دو منظر کلی به این نقد پرداخته می‌شود. نقد روش‌شناختی که مباحث روش‌شناسی و فلسفۀ علوم اجتماعی با تأکید بر رویکرد رئالیسم انتقادی را پیش می‌کشد و نقدی با رویکرد جامعه‌شناسی مردم‌مدار. از این‌رو می‌توان این دو پرسش را مطرح کرد: نخست این‌که آیا آینده‌پژوهی در مقام یک شاخه یا رویکرد علمی قادر است علم معتبر به دست دهد؟ دوم این‌که از رویکرد جامعه‌شناسی مردم‌مدار چه نقدی بر آینده‌پژوهی وارد است؟ خلاصۀ یافته ­های مقاله این است که در پاسخ به پرسش اول باید گفت آینده­ پژوهی در علوم اجتماعی که موضوعش سیستم­های باز و کلان، ساختارهای پیچیده و کنشگران نیت ­مند و بااراده است کارایی اندکی دارد و در نقد جامعه ­شناسی مردم ­مدار بر آینده­ پژوهی باید گفت به ­رغم ادعای آشکار آینده ­پژوهی و آینده ­پژوهان برای ساخت جهانی بهتر و عادلانه ­تر، آن‌ها همواره در خدمت دولت و بازاری بوده ­اند که وضع کنونی را به وجود آورده­اند.
 
 

چکیده دولت آل‌بویه به‌دلیل تقید به آیین تشیع و نگاه مداراگرایانه نسبت به دیگر ادیان جامعه از جایگاه ویژه در تاریخ اجتماعی ایران برخوردار است. پرسش اصلی مقاله حاضر این است که «الگوی تاریخی رابطه دین و دولت در ایران عهد آل‌بویه از چه منطق نظری پیروی می‌کند؟». در راستای این هدف، از روش مطالعه موردی و روش گردآوری اطلاعات اسنادی برای تطبیق الگوی مبتنی بر تجربه تاریخی با الگوهایی نظری طراحی‌شده‌ای استفاده می‌شود که شامل شش وجه قیصرپاپیسم، پاپ‌قیصریسم، دولت‌سالاری، روحانی‌سالاری، سکولاریسم و لائیسیسم است. با نمایش مصادیق واقعی هر یک از الگوهای نظری در دوره فرمان­روایی حکم­رانان آل‌بویه، سه دوره تهاجم، توازن و تدافع استنتاج شد که طی آن در دوره تهاجم شاهد تأسیس الگوی دولت‌سالاری، دوره توازن شاهد تثبیت الگوی دولت‌سالاری و دوره تدافع شاهد گذار از الگوی دولت‌سالاری به الگوی روحانی‌سالاری هستیم.

چکیده  از زمان شکل­گیری دولت­های مدرن، بوروکراسی­­ها به‌ابزار اصلی دولت­ها برای نیل به‌اهداف توسعه­ای بدل شده­اند. وجود یک بوروکراسیِ کارآمد، لازمه تحقق اهداف قلمداد شده است. با این­حال در ادبیات جامعه شناسی، به‌ویژه پس از کلاسیک‌ها، بوروکراسی دولتی مورد غفلت واقع شده و نوعی خلاء و آشفتگی مفهومی‌ درباره آن وجود دارد. این مقاله می­کوشد تا ضمن بررسی انتقادی آرای تاثیرگذار درباره بوروکراسیِ دولتی[در دو سطح کلاسیک و مدرن] و بررسیِ تقلیل­گرایی­های آن­ها، صورت­بندی روشنی از آن ارائه کند و در نهایت مدلی مفهومی برای مطالعه تجربی آن به‌دست دهد. این مدل کیفیت بوروکراسی دولتی در هر کشور را وابسته به‌آرایش ساختاری و نهادی خاص آن کشور می­داند؛ در واقع زمینه نهادی اصلی­ترین عامل تعیین­کننده کیفیت بوروکراسی است. در این منطق نهادی چند متغیر برجسته می­شوند: آرایش قدرت و ویژگی­های ساختار سیاسی، الگوی استحصال منابع و نظام روابط اقتصادی، نوع رابطه دولت و جامعه و در نهایت مسئله قدرت و عاملیت نخبگان. هر کدام از این متغیرها و ابعاد مختلف آن­ها، با ارجاع به‌برخی موارد تجربی توضیح داده می‌شوند و دلالت­های آن­ها برای بوروکراسی­های دولتی معرفی می‌شوند.