کلیدواژه‌ها = اسلام

هم‌گرایی یا واگرایی؟ چگونگی نسبتِ گروه‌ها و سازمان‌های مذهبی و جامعه‌‌مدنی در خاورمیانه

دوره 21، شماره 4، زمستان 1399، صفحه 75-96

https://doi.org/10.22034/jsi.2020.246874

حمیدرضا جلائی پور، پویا دریس

چکیده چگونه باید رابطه بین گروه­ها و سازمان­های مذهبی و جامعه­مدنی در جوامع مسلمان خاورمیانه را صورت­بندی کرد؟ استدلال مقاله پیش‌رو این است که گروه­ها و سازمان­ها مدنی- در این‌جا گروه­ها و سازمان­های مذهبی- به طور تاریخی در بطن فضای عمومی جوامع مسلمان حضوری چشم­­گیر داشته‌اند. اگرچه ظهور دولت‌های مدرن در خاورمیانه ساختار و کارکرد چنین گروه­ها و سازمان­هایی را با تغییراتی مواجه کرده است، اما گروه­ها و سازمان­ها مذهبی، هم­چنان، یکی از مهم‌ترین نقش­ها را در جامعه‌مدنی کشورهای عربی خاورمیانه ایفا می‌کنند و باید آن­ها را به عنوان یکی از اجزای تأثیرگذار جامعه­مدنی در این جوامع، در هرگونه تحلیل جامعه­شناختی، مورد توجه قرار داد. مقاله به منظور ارائه این استدلال، از روش مطالعه کتابخانه­ای و اسنادی بهره خواهد گرفت. این مقاله، در گام نخست، نظریات رایج درباره عدم امکان تحقق جامعه‌مدنی در جوامع مسلمان- متأثر از گفتمان غربی (اروپایی) جامعه‌مدنی- را مطرح خواهد کرد و به بررسی آن­ها خواهد پرداخت. سپس، این مقاله با نقد و واکاوی مفهومی این نظریات و ارجاع به نمونه­های انضمامی در تاریخ کشورهای خاورمیانه، تلاش خواهد کرد نشان دهد که برای فهم ساختاری فضای عمومی در جوامع مسلمان و نظریه­پردازی درباره آن، پیش و بیش از هر اقدام، باید مشخصات تاریخی، اجتماعی و سیاسی این جوامع را مورد مطالعه قرار داد.

ناسیونالیسم و اسلام در کشاکش سازگاری و تناقض تحلیل و ارزیابی رابطۀ ناسیونالیسم و اسلام در آراء علی شریعتی

دوره 16، شماره 3، پاییز 1394، صفحه 143-177

سید علی محمودی

چکیده از برآمدن جنبش مشروطه خواهی مردم ایران تا روزگار ما، بحث‌های مداوم و چالش‌برانگیز بر سرِ مفهوم‌های نوین همانند ملت، ناسیونالیسم، آزادی و قانون ، در سپهر فکری و اجتماعی- سیاسی ایرانیان، از اختلاف‌های عمیق و نبود اجماع نظر در میان اندیشه وران حکایت می‌کند. در میان این مفهوم‌ها، ناسیونالیسم و نسبتِ آن با اسلام (با قرائت‌های گوناگون) در کانون بحث‌های پردامنه و جدی قرار گرفته است. علی شریعتی به عنوان روشنفکری دینی، با پذیرش ناسیونالیسمِ پیراسته از نژادپرستی و تبعیض‌های قومی، و با «ایدئولوژی» نامیدن اسلام، این دو را در ساحت نظر دومقولۀ جدا از یکدیگر و در ساحت عمل، دو واقعیت تفکیک ناپذیر می‌داند. شریعتی با تاکید بر ناسیونالیسم به عنوان زمینه ساز برقراری روابط میان ملت‌ها برمدار اومانیسم (انسان‌گرایی)، افق‌های نوینی را در شناخت دین و ناسیونالیسم در ایران گشوده است. در برابر این امر، او با «ایدئولوژی» خواندن اسلام، با دو مشکلِ «تقلیل‌گرایی» و «تحویل دین به ایدئولوژی در کلیتِ آن» مواجه شده است. آثار شریعتی نشان می‌دهد که او به موضوع اولویت ناسیونالیسم بر اسلام، و اولویت اسلام بر ناسیونالیسم، التفاتی نداشته است.