همگرایی یا واگرایی؟ چگونگی نسبتِ گروهها و سازمانهای مذهبی و جامعهمدنی در خاورمیانه
دوره 21، شماره 4، زمستان 1399، صفحه 75-96
https://doi.org/10.22034/jsi.2020.246874
حمیدرضا جلائی پور، پویا دریس
چکیده چگونه باید رابطه بین گروهها و سازمانهای مذهبی و جامعهمدنی در جوامع مسلمان خاورمیانه را صورتبندی کرد؟ استدلال مقاله پیشرو این است که گروهها و سازمانها مدنی- در اینجا گروهها و سازمانهای مذهبی- به طور تاریخی در بطن فضای عمومی جوامع مسلمان حضوری چشمگیر داشتهاند. اگرچه ظهور دولتهای مدرن در خاورمیانه ساختار و کارکرد چنین گروهها و سازمانهایی را با تغییراتی مواجه کرده است، اما گروهها و سازمانها مذهبی، همچنان، یکی از مهمترین نقشها را در جامعهمدنی کشورهای عربی خاورمیانه ایفا میکنند و باید آنها را به عنوان یکی از اجزای تأثیرگذار جامعهمدنی در این جوامع، در هرگونه تحلیل جامعهشناختی، مورد توجه قرار داد. مقاله به منظور ارائه این استدلال، از روش مطالعه کتابخانهای و اسنادی بهره خواهد گرفت. این مقاله، در گام نخست، نظریات رایج درباره عدم امکان تحقق جامعهمدنی در جوامع مسلمان- متأثر از گفتمان غربی (اروپایی) جامعهمدنی- را مطرح خواهد کرد و به بررسی آنها خواهد پرداخت. سپس، این مقاله با نقد و واکاوی مفهومی این نظریات و ارجاع به نمونههای انضمامی در تاریخ کشورهای خاورمیانه، تلاش خواهد کرد نشان دهد که برای فهم ساختاری فضای عمومی در جوامع مسلمان و نظریهپردازی درباره آن، پیش و بیش از هر اقدام، باید مشخصات تاریخی، اجتماعی و سیاسی این جوامع را مورد مطالعه قرار داد.
ناسیونالیسم و اسلام در کشاکش سازگاری و تناقض تحلیل و ارزیابی رابطۀ ناسیونالیسم و اسلام در آراء علی شریعتی
دوره 16، شماره 3، پاییز 1394، صفحه 143-177
سید علی محمودی
چکیده از برآمدن جنبش مشروطه خواهی مردم ایران تا روزگار ما، بحثهای مداوم و چالشبرانگیز بر سرِ مفهومهای نوین همانند ملت، ناسیونالیسم، آزادی و قانون ، در سپهر فکری و اجتماعی- سیاسی ایرانیان، از اختلافهای عمیق و نبود اجماع نظر در میان اندیشه وران حکایت میکند. در میان این مفهومها، ناسیونالیسم و نسبتِ آن با اسلام (با قرائتهای گوناگون) در کانون بحثهای پردامنه و جدی قرار گرفته است. علی شریعتی به عنوان روشنفکری دینی، با پذیرش ناسیونالیسمِ پیراسته از نژادپرستی و تبعیضهای قومی، و با «ایدئولوژی» نامیدن اسلام، این دو را در ساحت نظر دومقولۀ جدا از یکدیگر و در ساحت عمل، دو واقعیت تفکیک ناپذیر میداند. شریعتی با تاکید بر ناسیونالیسم به عنوان زمینه ساز برقراری روابط میان ملتها برمدار اومانیسم (انسانگرایی)، افقهای نوینی را در شناخت دین و ناسیونالیسم در ایران گشوده است. در برابر این امر، او با «ایدئولوژی» خواندن اسلام، با دو مشکلِ «تقلیلگرایی» و «تحویل دین به ایدئولوژی در کلیتِ آن» مواجه شده است. آثار شریعتی نشان میدهد که او به موضوع اولویت ناسیونالیسم بر اسلام، و اولویت اسلام بر ناسیونالیسم، التفاتی نداشته است.
