موضوعات = جامعه شناسی
جامعه شناسی

جامعه شناسی و نسبت آن با دیگری (بی‌شناسنامه‌ها در مقام دیگری)

دوره 25، شماره 2، تابستان 1403، صفحه 89-108

https://doi.org/10.22034/jsi.2025.2031697.1722

احسام سلطانی، اسدالله نقدی، محمد تقی سبزه‌ای

چکیده در مقاله‌ی حاضر به بی‌شناسنامه‌ها به‌مثابه «دیگریِ آستانه‌ای» نگریسته شده است. امروزه این گروه از هم‌وطنان نه به‌خاطر جهان‌بینی، جنسیت یا زبان متفاوت بلکه به‌خاطر نداشتن شناسنامه به گروهی منزوی و طردشده در میان میلیون‌ها انسان‌ بدل شده‌اند. با وجود این، تاکنون توجه چندانی به این گروه نشده است و تقریباً سکوتی همه‌جا حاضر در میان پژوهشگران علوم اجتماعی درباره‌ی گروه مورد اشاره وجود دارد. بنابراین، طرح این پرسش ضروری است: چرا جامعه‌شناسان ایرانی کمتر به مسائل این زندگی (زندگی دیگری/ فرد بی‌شناسنامه) توجه نشان داده‌اند و اغلب درباره‌ی شیوه زندگی بی‌شناسنامه‌ها سکوت کرده‌اند؟ در مقاله‌ی حاضر به قصد پاسخ به این پرسش به مطالعه‌ی نسبت میان جامعه‌شناسی و دیگری (آستانه‌ای) پرداخته‌ایم. به نظر می‌رسد که ریشه‌ی این سکوت در برخی گرایش‌های موجود در جامعه‌شناسی مسلط قابل پیگیری است. در واقع به قصد پاسخ به پرسش فوق به مطالعه‌ی برخی از مباحث نظریه‌پردازان مدرن پرداخته‌ایم و این مطالعه نشان می‌دهد که مهم‌ترین مسئله برای جامعه‌شناسی مسلط از آغاز پیدایش این رشته کشف قوانین و قواعد ثابت و تکرارشونده‌ بوده است و بر همین اساس می‌توان گفت که این جامعه‌شناسی همواره سخنی درباره‌ی نظم بوده و هست. نخستین رانده شده از این قلمرو نیز همانا دیگری است.
 

جامعه شناسی

مطالعه جامعه‌شناختی مسئله‌مندی گفتگو در خانواده (مورد مطالعه شهروندان منطقه 3 و 15 شهر تهران)

دوره 25، شماره 2، تابستان 1403، صفحه 109-130

https://doi.org/10.22034/jsi.2025.2046551.1758

شهلا قنبرلو، عالیه شکربیگی، سید محمد ثقفی

چکیده ریشه بسیاری از مسائل و آسیب ­های نهاد خانواده در ضعف یا فقدان مهارت­ های ارتباطی و گفتگویی است. هدف این تحقیق مطالعه جامعه شناختی مسئله­ مندی گفتگودرخانواده است. این تحقیق از نوع کمی است و با روش پیمایش و با استفاده از پرسشنامه انجام شده است. جامعه آماری شهروندان مناطق 3و15 شهر تهران و نمونه آماری هم 384 نفر انتخاب شدند و از روش نمونه‌گیری خوشه‌ای چند مرحله‌ای استفاده شده است. یافته‌ها نشان دادکه میزان گفتگو در خانواده در حد متوسط(4/40) است. بین موانع شخصیتی، خانوادگی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی با نوع گفتگو در خانواده رابطه معناداری وجود دارد. همچنین در معادلات ساختاری میزان رابطه هر یک از شاخص‌های مسئله مندی و گفتگو در خانواده به ترتیب عبارت‌اند از: عوامل شخصی(42/0)، عوامل خانوادگی(54/0)، عوامل اجتماعی(58/0)، عوامل فرهنگی(62/0) و عوامل اقتصادی(55/0).

جامعه شناسی

اسلام صوفیانه در کردستان و مسئلة اسلام رسمی و عامیانه

دوره 25، شماره 2، تابستان 1403، صفحه 131-150

https://doi.org/10.22034/jsi.2025.2022800.1706

سامان ابراهیم‌زاده، سارا شریعتی، محمدرضا اخضریان کاشانی

چکیده رایج‌ترین نظریه‌ی مطالعات دین در خصوص دین رسمی و عامیانه، اولی را دیدگاه نهاد رسمی دین در مورد عقاید و اعمال مذهبی مشروع و دومی را عقاید و اعمال رایج در میان توده‌های مردم می‌داند. نظر به نبود سازمان رسمی دینی در جوامع اسلامی، صورت‌بندی متفاوتی ارائه شده که دین رسمی را آرای هنجارین علمای مذهبی در مورد باورهای مذهبی مشروع می‌داند. در مورد کردستان با صورت متفاوتی از اسلام به نام اسلام صوفیانه طرفیم که کاربست نظریه اخیر را نیز با مشکل مواجه می‌کند. بر این اساس تلاش کرده‌ایم از چارچوب تحلیلی متفاوتی استفاده کنیم که تمایز میان عامیانه و رسمی در اسلام را بر اساس شکل تجربه دینی تعریف می‌کند. بدین منظور ابتدا بر اساس روش تاریخی، فرآیندهای تاریخی اثرگذار بر شکل‌گیری اسلام صوفیانه را بررسی کرده‌ایم و در نهایت به تحلیلی نظری در مورد صورت‌بندی جدیدی از تمایز میان صورت‌های عامیانه و رسمی اسلام دست زده‌ایم.
 

جامعه شناسی

تئودور آدورنو و دالاس اسمیت: صنعت فرهنگ / صنعت آگاهی و اقتصاد سیاسی رسانه‌ها و ارتباطات

دوره 25، شماره 2، تابستان 1403، صفحه 151-174

https://doi.org/10.22034/jsi.2025.2047233.1755

سمانه کوهستانی

چکیده توضیح سردبیر
مفهوم "صنعت فرهنگ" که جامعه شناسان مکتب انتقادیِ فرانکفورت از پیشگامان معرفی و طرح بحث هایی در باره آن در شرایط جهان سرمایه داری پس از جنگ جهانی اول به شمار می‌آیند، یکی از آن دسته مفهوم‌های مهمی است که امروزه، در شرایط جهانی شدن و گسترش مهار ناپذیر نفوذ شبکه‌های اجتماعی نوین در زندگی افراد و جامعه‌ها، برای فهم فرایند‌های تحول و توسعه نظام جهانی از اهمیت تبیینی و تحلیلی زبادی برخوردار‌اند. گو آنکه این مفهوم امروزه دیگر مفهوم نو و ناشناخته‌ای نیست، و اگرچه برنامه کار مجله جامعه شناسی ایران اساسآ منحصر و محدود به چاب و انتشار مقاله‌های علمی پژوهشی در حوزه جامعه شناسی ایران است؛ اما اهمیت کاربردی مفهوم صنعت فرهنگ موجب شد که با توجه به در دست بودن برگردان فارسی قابل استفاده‌ای از مقاله خوب و آموزنده‌ای که رابرت بیب در باره دیدگاه‌های تیودور آدورنو و دالاس اسمیت در این حوزه نوشته و در آن دیدگاه‌های نوینی را در باره این موضوع مطرح کرده، مازاد بر تعداد مقرر مقاله‌های علمی - پژوهشی هر شماره ، به چاپ این مقاله در مجله جامعه شناسی ایران اقدام کنیم. امید است که این مقاله بتواند به فراهم سازی درک بهتر و روشن تری از نقش صنعت فرهنگ و صنعت آگاهی، از بعد اقتصاد سیاسی و جامعه شناسی، در جهان معاصر ما منجر شده و برای خوانندگان علاقمند مجله جامعه شناسی قابل استفاده و مفید باشد.
سردبیر

جامعه شناسی

هستی‌شناسی معتاد (نظریه شبکه روابط اجتماعی در اعتیاد)

دوره 25، شماره 1، بهار 1403، صفحه 5-28

https://doi.org/10.22034/jsi.2024.2037291.1736

مهین شیخ انصاری

چکیده  این مقاله سعی دارد به این پرسش‌ها پاسخ بدهدکه معتاد چیست؟و چه عاملی باعث می‌شود که معتادان بهبودیافته، دربهبودی بمانند؟روش مطالعه پدیدارشناسانه و نظری است. داده‌ها با روش‌های کیفی و اسنادی-مطالعاتی جمع‌آوری شده‌اند. نمونه‌ها در مشاهده‌مستقیم جلسه‌های معتادان درحال بهبودیNA وکنگره60، جلسه‌های خانواده‌های معتادان در همسفران، نارانان و سیمانان، جلسه‌های گروه‌درمانی کلینیک‌ تخصصی ترک اعتیاد ثامن بودند. نمونه‌ها در مصاحبه‌عمیق معتادان بهبودیافته، روانشناسان‌بالینی، روانپزشکان ومددکاران ‌اجتماعی فعال در کمپ‌های چیتگر، ندای‎آرامش و وردیج و کلینیک‌های تخصصی ترک اعتیاد بودند. نتایج‌ تحقیق نشان می‌دهند که معتاد قبل از معتاد شدن «بیماری‌ذهنی‌اعتیاد» دارد و از رویارویی با زندگی می‌گریزد، به عبارتی او «کاهل» لویناس است. بر اساس نتایج تحقیق «نظریه ‌شبکه ‌روابط‌اجتماعی ‌در اعتیاد» را طرح کردیم. بر اساس این نظریه معتاد «بیماری‌ذهنی‌اعتیاد» را از شبکه روابط ‌اجتماعی معیوبی که در آن قرار داشته، کسب کرده‌است و برای ماندن دربهبودی باید در شبکه روابط‌ اجتماعی جایگزینی از معتادان بهبودیافته قرار بگیرد.

جامعه شناسی

نحوة مواجهة جامعه‌شناسی با اقتصاد: اقتباس، انتقاد، نوآوری

دوره 25، شماره 1، بهار 1403، صفحه 29-50

https://doi.org/10.22034/jsi.2024.2037706.1738

حمزه نوذری

چکیده متون بنیانگذاران جامعه‌شناسی بینا‌متنیتی است که در گفتگو و مجادله با متون دیگر ساخته شده است. متون علم اقتصاد کلاسیک و نوکلاسیک یکی از مهم‌ترین متونی است که در شکل‌گیری علم جامعه‌شناسی نقش مهمی داشته است. گفتگوی متون جامعه‌شناسی با متون علم اقتصاد گاهی به شکل اقتباس و گاهی انتقادی بوده است اما این بینا متنیت پس از جامعه‌شناسان کلاسیک چندان مود بحث قرار نگرفته است. این مقاله با روش بینا‌متنیت نشان می‌دهد که متون جامعه‌شناسی کلاسیک از حیث دو مؤلفة انسان‌شناسی و اسلوب تحلیل چه داد و ستدی با متون علم اقتصاد داشته‌اند. گاهی بینا متنیت و گفتگوی متون آشکار و روشن و گاه پنهان و اعلام نشده است اما بر اساس نشانه‌های درون متن می‌توان طرف گفتگو را تشخیص داد. این گفتگو ساده و گذری نبوده بلکه بنیادهای علم جامعه‌شناسی را ساخته است. گفتگوی اقتباسی و انتقادی بنیانگذاران جامعه‌شناسی با بنیان گذاران اقتصاد کلاسیک و نوکلاسیک تفاوت‌ها را در نوع نگاه به انسان و اسلوب تحلیل در متون جامعه‌شناسان کلاسیک نشان می‌دهد.

جامعه شناسی

گروه‌های نوپدید معنوی در جهان معاصر ریشه‌های فکری و مسیر احتمالی

دوره 25، شماره 1، بهار 1403، صفحه 75-98

https://doi.org/10.22034/jsi.2024.2019341.1692

محمدمسعود سعیدی

چکیده مواجهۀ مناسب با گروه‌های نوپدید معنوی در جامعۀ معاصر به طوری که بتواند نظم اجتماعی را تضمین کند، مبتنی بر شناخت علمی این پدیدۀ اجتماعی و تشخیص مسیر تحولات احتمالی آنها است. متأثر از روند فزایندۀ جهانی‌شدن، تحولات نوظهور دینی در حالی که در هر جامعه‌ای عناصری از فرهنگ غالبِ آن جامعه را بازتاب می‌دهند، دارای ریشه‌های مشترکی هستند که به تشخیص مسیر تحولات آینده کمک می‌کنند. در این مقاله، کوشش شده است با بررسی جنبش‌های فکری که بر گروه‌های نوپدید معنوی تأثیرهای تعیین‌کننده‌ای داشته‌اند، ریشه‌های تحولات معاصر شناسایی و دربارۀ مسیر آیندۀ آنها گمانه‌پردازی شود. برای این مقصود، از روش تحلیل و استنتاج منطقی از مهم‌ترین پژوهش‌های اجتماعی دربارۀ این موضوع استفاده شده است (فراتحلیل). درمان معنوی، تأکید بر استعدادهای درونی و روی‌گردانی از یک منبع بیرونی برای رستگاری، به خود انسانی، از مهم‌ترین میراث‌های جنبش‌های پیشگام بر رشد گروه‌های نوپدید معنوی بوده‌ است.

جامعه شناسی

اعتبار در پژوهش‌های پدیدارشناختی

دوره 25، شماره 1، بهار 1403، صفحه 99-120

https://doi.org/10.22034/jsi.2024.2012197.1678

مهوش لطفی، کرم حبیب پور گتابی، صلاح الدین قادری

چکیده دغدغه‌ی این مقاله مسائل مربوط به «اعتبار» در پژوهش پدیدارشناختی است. پدیدارشناسی کوششی برای غنابخشیدن به جهانِ تجربه است و در طول سالیان از تأکید صرف بر «توصیف محض» به تمرکز بر تفسیرِ تجربه گذر کرده است. پدیدارشناسی توصیفی تضمین می‌کند که شناخت به دست آمده می‌تواند پدیده را به همان شکلی منعکس کند که مشارکت‌کنندگان اولین بار تجربه‌اش کرده‌اند. در مقابل، هدف پدیدارشناسیِ تفسیری مشخص‌کردن آن دسته ازمعنا‌های پدیده است که مشارکت‌کنندگان در ذهن دارند. پدیدارشناسان توصیفی مسئله‌ی اعتبار را به شکل‌های متفاوتی نگریسته‌اند: (۱) اینکه توصیف اساسیِ پدیده بتواند ذات شهودشده را به‌درستی ثبت کند؛ (۲) برای بررسی تحلیل‌های پدیدارشناختی بتوان از وارسی‌خبرگان بهره برد؛ (۳) بازگشت به مشارکت‌کنندگان. از سوی ‌دیگر، در پدیدارشناسی تفسیری مسئله این است که آیا تفسیرهای پدیدارشناختی‌ِ مرتبط با ساختارهای معناییِ زیربناییِ توصیف‌ها معتبرند و مضمون‌ها و بینش‌های برآمده از توصیف‌ها مناسب و بدیع‌هستند؟

جامعه شناسی

کودک - برده مجازی؛ مطالعه‌ای در پدیده نوظهور کودکان کار مجازی

دوره 25، شماره 1، بهار 1403، صفحه 121-146

https://doi.org/10.22034/jsi.2024.2010196.1730

رضا کردبچه، پروین سوادیان، عالیه شکربیگی

چکیده ظهور شبکه‌های اجتماعی  فراگیرودرآمدزا نظیر اینستاگرام در عصر حاضر که  قابلیت به نمایش وبه اشتراک گذاشتن وقایع زندگی روزانه را برای  کاربران خود فراهم ساخته است ؛ سبب شده که امروزه با پدیده بدیع و نوین "کودکان کار مجازی" یا " کودکان کار اینستاگرامی" مواجه شویم کودکانی که در واقع به مثابه کارگران مجازی تحت فرمان کارفرماهای خود، از جمله والدین و یا بستگان درجه یک خود در این شبکه‌های اجتماعی مجازی  فعالیت می‌کنند. لذا تحلیل  جامعه شناختی زمینه‌های اجتماعی شکل‌گیری و پیدایش این پدیده درجامعه هدف اصلی این تحقیق بوده است. روش تحقیق این پژوهش کیفی و از نوع داده بنیاد بوده و افراد مورد مطالعه از طریق نمونه گیری هدفمند و گلوله برفی انتخاب شدند. مشارکت‌کنندگان درحقیقت والدین کودکانی هستند که بعنوان کارفرماهای آنها، فعالیت‌های کاری-تبلیغی شان را درشبکه مجازی اینستاگرام مدیریت می‌کنند.از این رو تعداد 20 والد از طریق مصاحبه عمیق نیمه ساختاریافته به سوالات محقق پاسخ دادند. نوع فعالیت و کارهای انجام شده توسط کودکان در شبکه اجتماعی اینستاگرام در سه دسته طبقه بندی می‌شوند. الف:کارهای تبلیغاتی، ب:کارهای نمایشی و ج: کارهای خدماتی. داده‌های حاصل ازاین پژوهش پس ازمراحل سه گانه کدگذاری شامل  باز، محوری و انتخابی در مجموع 255مفهوم، 22مقوله فرعی و4مقوله اصلی استخراج شد. مقوله‌ها عبارتند از:"زیست-تجارت مجازی، کودک نمایشی مجازی، هویت سیال ومطلوبیت نهایی والدمحور"و در نهایت با تلفیق مدل‌های بدست آمده مقوله هسته”کودک برده مجازی“معرفی گردید. یک نوع بردگی مدرن و استثمار مجازی که  این بارنه در خیابان‌ها توسط  کودکان کارخیابانی برای تامین حداقلی معیشت و زنده ماندن، بلکه در فضای مجازی با هدف کسب درآمدهای میلیونی، سلبریتی شدن و به نمایش گذاشتن تمام جوانب زندگی خود توسط والد-کارفرماهای کودکان کارمجازی قابل مشاهده است.

جامعه شناسی

اسارت عاملیت: تحلیل روایت زندگی روزمرۀ دوران تحریم در اصفهان

دوره 24، شماره 4، زمستان 1402، صفحه 111-137

https://doi.org/10.22034/jsi.2024.2018869.1689

عرفان ترابی اصفهانی، احسان آقابابایی

چکیده مردم اصفهان با زیست در ایران پساانقلابی به‌طور دائم با چالش تحریم‌های اقتصادی روبه‌رو بوده‌اند. از سال 1390 تحریم‌ها شدت بیشتری یافت و با هدف فلج‌کنندگی، خود را بر زندگی روزمرۀ ایرانیان به‌طورجدی تحمیل کرد. هدف مقالۀ حاضر تفسیر زندگی روزمرۀ جوانان اصفهانی در دورۀ تحریم‌های اقتصادی است. چارچوب مفهومی مقاله ملهم از نظریۀ برساخت‌گرایی اجتماعی برگر و لاکمن است. روش مورد استفاده تحلیل روایت است. با 16 مرد جوان 20 تا 35 سال مصاحبۀ اپیزودیک انجام شده و داده‌ها به روش تحلیل مضمونیِ روایت، تحلیل شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که ویژگی اصلی زندگی روزمره در این دوران عاملیتی است که به اسارت رفته است. اگرچه تحریم‌های اقتصادی بدیهی‌نمایی امور زندگی روزمره را مورد خدشه قرار داده، ولی درعین‌حال روال‌های بدیهی دیگر در جدال کنشگران و تجربۀ این وضعیت برساخته شده است.
 

جامعه شناسی

دولت و جامعۀ پیشامدرنِ قاجار نقدی بر نظریۀ شیوۀ تولید آسیایی

دوره 24، شماره 3، پاییز 1402، صفحه 5-29

https://doi.org/10.22034/jsi.2024.547679.1532

سیاوش قلی پور

چکیده این مقاله به کمک توصیف و استفاده از داده‌های تاریخی به تحلیل دولت و جامعۀ پیشامدرن ایران در دوره قاجار می‌پردازد. روش آن توصیفی-تحلیلی با رویکرد جامعه شناسی تاریخی است که از فنِ بررسی اسناد برای گردآوری استفاده کرده است. یافته‌ها نشان می‌دهند: 1. مالیات و عوارض گمرکی تنها منابع درآمد دولت بودند؛ ضعف در مالیات‌ستانی و فساده گسترده، دولت را در تنگناهای مالی چاره‌ناپذیری قرار داده بود. 2. ناتوانی در پرداخت مواجب قشون و نگهداشت دایمی آنان، امکان تشکیل قوای نظامی مستقل از ایل‌ها را ناممکن ساخته بود و دولت در دفاع از مرزها و کنترل داخلی ناتوان بود. 3. نظام قضایی در تدوین قانون و اجرای احکام وحدت رویه نداشت؛ این امور در خارج از پایتخت و مرکز ایالات به متنفذان و مقامات محلی واگذار می‌شد. 4. بوروکراسی محدود به پایتخت و ناتوان از کنترل سرحدات کشور بود ولی جامعه قدرتمند و پرتوان بود. 5. ایل‌ها با داشتنِ شیوۀ تولید متفاوت، قدرت نظامی و همبستگی زیاد کانون‌های قدرت مستقلی بودند که همواره قدرتی بالقوه در مقابل حکومت مستقر بودند. ویژگی‌های ذکر شده نشان می‌دهند که دولت پیشامدرن ایران با ادعای نظریه شیوۀ تولید آسیایی مبنی بر قدرتمند بودن و در اختیار داشتن دیوانسالاری فراگیر و متمرکز همخوانی ندارد و جامعۀ ایرانی نیز جامعه‌ای نیرومند و نامتمرکز در مقابل حکومت بود. بنابراین برای فهم جامعۀ ایرانی نیازمند نظرورزی متفاوت و پرهیز از نگاه شرق‌شناسانه هستیم.

جامعه شناسی

نظریه شکاف بزرگ بررسی آرای تجدید نظرطلبان آسیایی در جامعه‌شناسی تاریخی

دوره 24، شماره 3، پاییز 1402، صفحه 31-52

https://doi.org/10.22034/jsi.2024.562069.1623

رضا عظیمی

چکیده یکی از دغدغه‌های اساسی در جامعه‌شناسی تاریخی چگونگی رشد غرب با تاکید بر کشور بریتانیاست. علی رغم تصورات موجود، این سئوال هنوز یکی از اساسی‌ترین و زنده‌ترین بحث‌ها در نحله‌های گوناگون جامعه‌شناسی تاریخی است. ادبیات حاضر در این نحله اگرچه از نگاه شرق‌شناسی متاثر است ولی با آن چه تحت عنوان شرق‌شناسی در ایران متداول شده است تفاوت‌ بسیار دارد. مقاله حاضر در صدد است که یکی از پربحث‌ترین نظریات در نزدیکبه دو دهه اخیر که همزمان رشته‌های تاریخ اقتصادی و جامعه‌شناسی تاریخی را متاثر کرده است، معرفی نماید. ابتدا سعی می‌گردد که مبانی نظری تجدید نظرطلبان آسیایی (مکتب کالیفرنیا) و ارتباط آن با نظریه شکاف بزرگ تشریح شده، سپس مطالعات تجربی که در دو دهه اخیردر این زمینه صورت گرفته مورد وارسی قرارگیرد و درپایان برخی از مهم‌ترین انتقادات بر نظریه فوق ارائه شود. هم چنین در بحثی انتقادی ربط این جریان فکری در جامعه‌شناسی تاریخی را با نگاه فوکویی که بر برخی از کارهای جامعه‌شناسی تاریخی ایران حاکم است را بررسی می‌کند. 

جامعه شناسی

تحلیل دیالکتیکی رابطه کارکن و کارفرما در ایران از منظر پارادایم تفسیری پرگمتیستی «مورد پژوهش کارخانه سیمان تهران»

دوره 24، شماره 3، پاییز 1402، صفحه 53-77

https://doi.org/10.22034/jsi.2024.2020504.1700

سید مجید خلیلی امین، حسین ابوالحسن تنهایی، مسعود امیر مظاهری

چکیده «تضاد» به عنوان گوهر رابطه کارکن و کارفرما در تمامی گفتمان­های متعارف به شکل دیالکتیکی از نوع قطبی و هگلی آن که اساسا تضاد به تناقض تبدیل می­شود وجود دارد. در حالی­که توجه و فهمِ شکل­های مورد نظر زیمل و گورویچ از دیالکتیک، می­تواند تغییرات بنیادی در ارتباط کارکن و کارفرما ایجاد کند. کشف، شناخت و بررسیِ زمینه ­ها و مقوله ­های موجود و نقش‌‌ آن‌ها در رابطه کارکن و کارفرما از اهداف این پژوهش است. پژوهش میدانی با راهبرد استقرایی با رویکرد تئوری زمینه­ای بوده و از ابزارهای مشاهده غیررسمی و به صورت مشارکت کامل پژوهشگر، هم­چنین تکنیک مصاحبه رسمی و غیر­رسمی بهره گرفته شده و در تحلیل داده‌ها از تحلیل موقعیت و تحلیل گفتمان استفاده شده است. نتیجه این پژوهش نشان می­دهد که فهمِ نقش­ها در روابط کارکن و کارفرما و از بین رفتن نگاه تناقضی هر یک از طرفین باعث هم‌فهمی بین کارکن و کارفرما خواهد شد، به معنای دیگر، بوجود آمدن دیالکتیک چند اسلوبی به ­جای دیالکتیک تک اسلوبی یا قطبی که تضادها و تفاوت­ ها را به رسمیت شناخته و با درک آن می­توان از استراتژیِ مبارزات دایمی فاصله گرفته و استراتژی چانه ­زنی را جایگزین آن نمود که این استراتژی می­تواند باعث تسهیل در منافع و مطالبات هر دو گروه شود

جامعه شناسی

مطالعه ساختار سازمان‌های صنفی در بازارهای ایران مطالعه موردی: بازار تهران (1906-1800 میلادی)

دوره 24، شماره 3، پاییز 1402، صفحه 79-101

https://doi.org/10.22034/jsi.2024.2013038.1679

ساجده علامه، محمدرضا جوادی یگانه

چکیده هدف این مقاله مطالعه چگونگی ساختار سازمان­های صنفی به عنوان یکی از مهمترین سازمان­های گروهی در شهرهای جامعه پیشامدرن ایران است. برای مطالعه این پرسش، از رویکرد «شبکه ­های حک­ شده» برگرفته از جامعه­ شناسی اقتصادی جدید کمک گرفته شده است. روش پژوهش یک مطالعه تاریخی است که یک مطالعه موردی را پیرامون سازمان­های صنفی در مکان بازار تهران در مقطع زمانی 1800-1906 میلادی طراحی می­کند. در پی بررسی «فرم حکمرانی» ساختار سازمان­های صنفی بازار تهران در این دوره، سه ویژگی یعنی روابط پایدار، روابط چندوجهی و پیوندهای متقابل، در نظر گرفته شده است. بررسی این ویژگی­ها نشان داد که سازمان­های صنفی در بازار تهران ساختار شبکه­ای با فرم­هایی از «سلسله ­مراتب همیارانه» داشتند. این سازمان­های صنفی از بازار مجموعه‌ای منظم از شبکه‌های‌ سازمان‌یافته می‌ساخت. بنابراین، بازار تهران قرن نوزدهم توده‌ای بی‌شکل و بی‌قاعده نبود بلکه با دربرگرفتن شبکه­ های صنفی متشکل و منسجم، یک مجموعه ساختاریافته و منظم را شکل می‌داد.

جامعه شناسی

مطالعه جامعه‌شناختی رابطه شاخص‌های کلان اقتصادی با ازدواج زودهنگام: استان‌های کشور بازه زمانی 1390-1400

دوره 24، شماره 3، پاییز 1402، صفحه 103-127

https://doi.org/10.22034/jsi.2024.2000821.1653

اسماعیل جهانی دولت آباد، طاها عشایری، محمد شیری

چکیده ازدواج زودهنگام یا کودک همسری به ازدواج‌های زیر سن قانونی اطلاق می‌شود که در کشورهای درحال‌توسعه و کمتر توسعه، در حال افزایش بوده و تبدیل به مسئله اجتماعی مهم در حوزه جامعه‌شناسی خانواده شده است. این مسئله در استان‌های کشور، طی بازه زمانی 1390 الی 1400 روندی افزایش را تجربه نموده است، بر این اساس هدف اصلی پژوهش حاضر بررسی تأثیر شاخص‌های کلان اقتصادی (1390-1400) برافزایش ازدواج زودهنگام است. روش اجرای پژوهش؛ از نوع اسنادی با تکیه‌بر تحلیل ثانویه داده‌های مرکز آمار ایران و سازمان ثبت‌احوال کشور می‌باشد. واحد تحلیل؛ استان‌های کشور و ابزار تحلیل داده؛ نرم‌افزار SPSS و excel بوده است. جامعه آماری پژوهش 31 استان کشور است که به‌صورت تمام شماری در بازه زمانی 1390 الی 1400 موردبررسی قرارگرفته است. نتایج آزمون پیرسون نشان می‌دهد که استان‌های دارای نرخ بیکاری (366/0 r= و ضریب جینی (363/0 r=) بالاتر؛ بیشترین میزان ازدواجِ زودهنگام را داشته است. همچنین، نتایج مدل رگرسیونی حاکی از این است که متغیرهای اقتصادی شاملِ ضریب جینی 334/0=B، نرخ بیکاری 213/0=B، تغییرات نرخ تورم 297/0=B و تغییرات ضریب جینی 282/0=B) به ترتیب تأثیر معنی‌داری بر میزان ازدواج زودهنگام در استان‌های کشور داشته است. می‌توان گفت که افزایش نرخ تورم، بیکاری و ضریب جینی در فاصله میان‌سال‌های 1390 تا 1400 برافزایش نسبت ازدواج‌های زودهنگام مؤثر بوده است؛ بر این اساس؛ از بین متغیرهای اقتصادی ضریب جینی، نرخ بیکاری و تغییرات نرخ تورم از بیشترین قدرت تبیین‌کنندگی در خصوص نسبت‌های ازدواجِ زیر 15 سال و نیز تغییرات این نسبت در میان استان‌ها برخوردار است.

جامعه شناسی

داعیه رستگاری و مساله‌مندی شادی در برهه صفویه

دوره 24، شماره 3، پاییز 1402، صفحه 129-151

https://doi.org/10.22034/jsi.2024.2015008.1677

سیده زهرا زوارموسوی نیاکی، مریم قاضی نژاد

چکیده در برهه صفویه شاهد تولد گفتمان جدیدی هستیم که طی آن شادی با مساله رستگاری اخروی پیوند یافت. گزاره‌های آغازیناین گفتمان در گفتارهای مختلف و رساله‌های متعدد ردیه و تحلیلیه بروز یافت و در اشکال مختلف رویت‌پذیر گردید. در پژوهش حاضر بر آنیم تا با نشان دادن سطوح ظهور و تکوین موضوع به این پرسش پاسخ دهیم که شادی از طریق چه مواضعی در بزنگاه صفویه مساله‌مند و از امری حاشیه‌ای به کانون توجه مبدل گردید؟ شیوه انجام پژوهش مبتنی بر رویکرد تحلیل گفتمان فوکویی است که دارای ابعاد دیرینه‌شناسانه و تبارشناسانه است. لذا، به شیوه فوکویی، با حفاری تاریخ صفویه به «انباشت گزاره‌ها» در زمینه شادی در فرامین، قوانین، احکام شاهانه، توبه‌نامه‌ها، رسالات ردیه و تحلیلیه، وقف‌نامه‌ها و سفرنامه‌ها پرداختیم که در‌ آن‌ها امور مرتبط باشادی به محل بحث، قانون، حکم فقهی یا فرامین حکومتی درآمد یا در شیوه‌های حل‌وفصل قضایی یا ساختار اداره امور، متجلی گردید. بدین ترتیب با نشان دادن دگردیسی عقلانیت موجود درسه سطح مفاهیم، نگرش‌ها، و معرفت، جایگاه‌های مساله‌مند شدن شادی را توضیح دادیم. این تحولات عمدتا در سه محورتصوف، طرب و فقه و در پیوند با مساله رستگاری منجر به انباشت گزاره‌ها درباره شادی شدند.

جامعه شناسی

تبیین جامعه شناختی احساس نابرابری اجتماعی - اقتصادی در بین شهروندان اصفهانی

دوره 24، شماره 2، تابستان 1402، صفحه 35-68

https://doi.org/10.22034/jsi.2024.555505.1591

رسول اخوی، حسین آقاجانی مرساء، شهلا کاظمی پور

چکیده مردم جامعه بیشتر از آنکه از نابرابری واقعی رنج ببرند، از احساس ذهنی یا نابرابری ادراک شده رنج می‌برند. برای تبیین موضوع، در این پژوهش به دنبال بررسی عوامل اجتماعی موثر بر احساس نابرابری‌های اجتماعی بوده و سعی کردیم به این پرسش پاسخ دهیم: عوامل اجتماعی موثر بر احساس نابرابری اجتماعی در شهر اصفهان کدامند؟ این تحقیق از نظر کنترل شرایط پژوهش از نوع روش ترکیبی یا آمیخته(پیمایشی و نظریه زمینه ای) است. جامعه آماری بررسی حاضر کلیه شهروندان 18 سال و بالاتر ساکن شهر اصفهان هستند. حجم نمونه برطبق فرمول کوکران 400 نفر بوده است که با روش نمونه‌گیری تصادفی متناسب با حجم انتخاب شدند. داده‌ها با پرسشنامه پژوهشگر ساخته‌ای متشکل از 28 گویه برای متغیرهای مستقل و18 گویه برای احساس نابرابری اجتماعی(متغیر وابسته) جمع آوری شد. تامین روایی سوالات پرسش نامه از طریق روش اعتبار صوری انجام شد و برای اطمینان از کیفیت ابزار، پژوهشگر با دو ملاک پایایی و اعتبار اقدام به بررسی آن کرد. برای بررسی پایایی از پایایی بازآزمایی استفاده شد که میزان 99 درصد پایایی بدست آمده حاکی از پایایی بسیار بالای ابزار بود. برای بررسی اعتبار، از اعتبار محتوا(برطبق فرمول سن اچ لاوشه - ضریبCVR) استفاده شد که ضریب CVR معادل 68 درصد بود. برای تجزیه و تحلیل داده‌ها از روش‌های آماری تحلیل واریانس یک سویه و آزمون تی مستقل، استفاده شد. بر اساس نتایج بدست آمده، تفاوت معناداری بین احساس نابرابری اجتماعی و متغیرهای فرصت‌های اجتماعی، محدوده جغرافیایی و برنامه‌های رسانه‌ای وجود دارد. اما بین احساس نابرابری اجتماعی و متغیرهای قومیت، دین، پایگاه‌های اجتماعی و سطوح تحصیلات، تفاوت معناداری وجود ندارد.

جامعه شناسی

تأملی بر الگوی فرایندیِ مواجهه با مسئله‌ی وضعیت جامعه‌شناسی در ایران

دوره 24، شماره 2، تابستان 1402، صفحه 69-103

https://doi.org/10.22034/jsi.2024.548683.1535

ثریا معمار، علی خسروی

چکیده مشارکت­ کنندگان دانشگاهی، الگویی متناقض­ را در مواجهه با مسئله وضعیت جامعه­ شناسی در ایران، در پیش گرفته­ اند. آنان بنا بر غلبه نظریه ­های برساختگرا در فضای آکادمیک، از حیث توصیفی، به برساختی بودن مسئله مذکور اذعان دارند و از حیث شناختی، بنا بر ملاحظاتی چون امکان تشدید ناتوانی سوژه، از ناحیه­ نسبی­گرایی رویکرد برساختی، به سمت رویکرد انتقادی، چرخشی شناختی می‌کنند؛ اما از حیث رفتاری و عاطفی، به سبب تجربه مداخله بلوک­های قدرت در ایده علم بومی، نه تنها به تاسیس جامعه ­شناسی بومی رغبتی ندارند بلکه بنا بر رویکردی اثباتی-انتقادی، راه حل را در تطبیق با یک جامعه­ شناسیِ از پیش ­مقرر و معیارین جستجو می­کنند. بنا برتحقیق حاضر و تحلیل فرایندِ نظریه زمینه­ای سیستماتیک، این دوگانگی و چرخش از رویکرد برساختگرا به انتقادی، و سپس به پوزتیویستی، بیش از آنکه گویای ضعف نظری مشارکت­ کنندگان باشد، تابعی از اقدامی سیاست ­ورزانه و پراگماتیستی، برای نقد محافظه ­کارانه­ قدرت در ایران است. گو آنکه  اتخاذ این الگوی متناقض می­تواند از طریق تشدید عدم پایبندی به سنت­های فکری و پارادایمی، به بازتولیدِ وضعیتِ حال حاضرِ جامعه ­شناسی در ایران بینجامد.

جامعه شناسی

بازتاب انگاره‌های قدسی در ترانه‌های دهۀ1350 شمسی

دوره 24، شماره 2، تابستان 1402، صفحه 105-122

https://doi.org/10.22034/jsi.2024.1987543.1659

سید مهدی موسوی میرکلائی

چکیده ترانه یک قالب شعری­ موسیقایی است که در پهنۀ تاریخ همواره با درخواست­ها و علایق عمومی مردم همراه و همسو بوده است. ترانه متعلق به تودۀ مردم است و در میان دیگر انواع شعری بیشترین تأثیرپذیری را از فرهنگ عامه دارد. در دهۀ50 شمسی مصادف با اواخر حکومت پهلوی نوعی باور مذهبی در بین روشنفکران شکل گرفت که منحصراً در مواجهه با استبداد تعریف می­شد؛ در نتیجه پرداختن به انگاره ­های قدسی و اساطیر آیینی مذهبی خود به نوعی اعتراض قابل فهم برای عامه بدل شد. از این رو محور اصلی این پژوهش واکاوی اسنادی سلطۀ عقاید مذهبی در بین ترانه­ سرایان نوین و بررسی چگونگی برخورد این ترانه ­سرایان با انگاره ­های قدسی و تحلیل ترانه ­های شاخص با مضمون اسطوره ­های آیینی است. نتیجۀ این پژوهش نشان می­دهد علاقه به ترسیم انگاره ­های مذهبی در ترانۀ روزگار پهلوی دوم جنبۀ آخرالزمانی دارد و ترانه­ سرا با نگاهی تمثیلی به دنبال یافتن یکسانی­ های عصر خود و دوران قدیسان است.

جامعه شناسی

سنخ‌شناسی انتخاب همسر به شیوه آنلاین در بین افراد دارای تحصیلات دانشگاهی

دوره 24، شماره 2، تابستان 1402، صفحه 123-145

https://doi.org/10.22034/jsi.2024.2001047.1655

ندا علی نژاد، نادر افقی، علی یعقوبی چوبری

چکیده  راحتی و ناشناس بودن در انتخاب همسر به شیوه آنلاین به افراد کمک می‌کند تا بدون اطلاع خانواده و دوستان به یکی از هدف­ های اصلی خود که همان ایجاد رابطه عاشقانه و متعهدانه است، دست یابند.روش شناسی مقاله حاضردر چار چوب استراتژی تحقیق کیفی بر اساس روش تحلیل مضمون داده‌های گرد آوری شده34 نفر از فعالان گروه­های همسریابی آنلاین، طراحی شد. برای این منظور، با تکیه بر نمونه­ گیری هدفمند، مصاحبه صورت گرفته و اشباع نظری بدست آمد. سپس مصاحبه­ ها به شیوه تحلیل مضمون بررسی شدند. مضامین اصلی شناسایی شده، انگیزه (دارای دو زیر مضمون انگیزه بیرونی و انگیزه درونی)، گمنامی (دارای مفاهیم سرگرمی و وقت­ گذرانی، هدف نادرست، بی­ صداقتی، دختران متوقع و بی ­اعتمادی)، فریب (جعل و پنهان­ کاری) بودند. مضمون­ های اشاره شده به ترتیب تداعی­ کننده نظریه‌های اشاعه نوآوری، استفاده و رضایتمندی، نظریه پردازش اطلاعات اجتماعی و پیش فرض حقیقت هستند. براساس گفت­ وگوهای به دست آمده، انتخاب همسر به شیوه آنلاین به دوگروه «گریز از محیط­ های الزام ­آور» و «گریز از محیط­ های انزوابخش» تقسیم شدند. مضامین پژوهش در قالب سه مضمون اصلی انگیزه، گمنامی و فریب قرار گرفتند. نتایج پژوهش نشان دادند که که اگر کژکارکردها و شکاف­ها و خلا‌های فرهنگی درکاربرد همسریابی آنلاین به شیوه الگوهای حل مسئله مورد تحلیل قرار گیرند،مشخص می‌گردد که موفقیت و یا عدم موفقیت همسریابی آنلاین، به کارکرد سایت­­ از سویی و نحوه کاربرد آن­ها توسط کاربران از سوی دیگر، به افراد جامعه وابسته است.

جامعه شناسی

رابطه‌ی فعالیت‌های توسعه‌ای و مهاجرت‌های داخلی در ایران معاصر: (مطالعه‌ی موردی استان سمنان)

دوره 24، شماره 2، تابستان 1402، صفحه 147-180

https://doi.org/10.22034/jsi.2024.543972.1510

ابوالفضل عزیزیان، حسن محدثی گیلوایی، مهرداد جواهری‌پور

چکیده مدیریت فرآیند توسعه به واسطه‌ی مداخله‌ها و دسترسی‌های نابرابر نخبگانی و عملکرد نهاد سیاست باعنوان محرک توسعه، عامل تاثیرگذار در برخورداری و عدم برخورداری از مواهب توسعه در مناطق قلمداد می‌شود. عدم تعادل در بهره‌مندی از مواهب توسعه، تحرک جمعیتی را به دنبال خواهد داشت و موجب مهاجرت فزاینده به مرکز و کلان شهرها بوده و روند سیاست‌گذاری‌های توسعه‌ای را به نقاط مرکزی معطوف می‌کند. در این مقاله ضمن اشاره به مبانی نظری و مرور تحقیقات انجام شده، جنبه‌های تجربی و اقدامات توسعه‌ای دولت‌ها را بر اساس رهیافت استقرایی در روش ترکیبی،  با دو روش کیفی شامل مطالعه اسناد، داده‌ها و اطلاعات ثبتی، و مصاحبه‌ی کیفی مورد بررسی قرار داده‌ایم. در بررسی عوامل ساختاری و تصمیمات سیاسی تأثیر گذار بر مهاجرت، از داده‌های ثبتی موجود در اسناد تدوین شده‌ی سازمان برنامه و بودجه استفاده شد و در خصوص علل و مهم‌ترین دلایل گرایش افراد به مهاجرت، از مصاحبه‌ی کیفی استفاده شده است. یافته‌های تحقیق بیانگر تسلط الگوی تمرکزگرا در سیاست‌گذاری‌های توسعه بوده و بررسی شاخص‌ها، گویای این است که توزیع متعادل و برابر توسعه در بین شهرستان‌های استان صورت نگرفته و مهاجرت ریشه در عدم توزیع عادلانه‌ی امکانات، متناسب با پتانسیل‌ها و  توان‌مندی‌های مناطق دارد.

جامعه شناسی

رژیم سیاستگذاری اجتماعی شهری و طرد اجتماعی؛ روایت زدودن بدن و فقر از شهر

دوره 23، شماره 4، زمستان 1401، صفحه 3-25

https://doi.org/10.22034/jsi.2023.563373.1622

جمال رشیدی

چکیده جریان اصلی جامعه‌شناسی، صورتبندی انتقادی از مساله طردشدگان شهری ندارد؛ نگاهی آسیب‌شناختی به فقرای شهری و نظرگاهی هنجاری و پزشکی به «بدن» اتخاذ می‌کند. خوانش انتقادی اما، با تمرکز بر سیاستگذاری‌های اجتماعی شهریِ موجد طرد گروه‌های اجتماعی، صورتبندی جدیدی از مساله شهری و طردشدگان از شهر را امکانپذیر می‌کند که همزمان، خشم اخلاقی فروخفته‌ی طردشدگان، ‌رسمیت می‌یابد و مکانیسم‌های برسازنده‌ی معیارِ «بدن غیرمعلول» را هویدا می‌سازد و اینکه چگونه «بدن»‌های غیرهمخوان با این هنجار و توامان فقرای شهری نیز، از دستورکار سیاستگذاری شهری حذف می‌شوند. از این رو، طردشدگان از شهر با وجود بازدارنده‌های محیطی و اجتماعی-اقتصادی موجود، به کنشگرانی عاصی و خشمگین بدل می‌شوند که نوعی هرمنوتیک ویرانگر را در قبال حیات شهری می‌پرورانند.
روش تحقیق کیفی است و با مصاحبه، مشاهده، اقتباس از پژوهش‌های پیشین، تجربه زیسته پژوهشگر با فرودستان شهری و برداشت از رمان صورت گرفته است. سازماندهی داده‌ها در قالب روایت‌هایی از جنس «رمان اجتماعی» و بازسازی جامعه‌شناختیِ داده‌هاست و به‌منظور تحصیل عینیت روایت‌ها، نظرات افراد درگیر وضعیت‌های مشابهِ توصیف‌شده در روایت و یا پژوهشگران این حوزه، گرفته‌شده و بازخوردها نیز در روایت نهایی، آمده است. نکته آخر، شهر برای طبقات‌ برخوردار جامعه و بدن‌های نا معلول ساخته می‌شود و طردشدگان شهری متناسب با موقعیت هرمنوتیک فرودستی که در حیات شهری بدانها تخصیص داده‌شده، عموماً از خلال کردارهای روزمره و بواسطه‌ی حضور در فضاهای شهری، با بازدارنده‌های متنوعی روبرو می‌شوند و شهر و مواهب زندگی شهری برایشان، «دست‌نیافتنی‌تر» شده و موجد خشمی اخلاقی از جامعه و اتخاذ هرمنوتیک ویرانگر توسط آنها، خواهد شد.
 

جامعه شناسی

مطالعه کیفی ذائقه دینی طبقه فرودست شهری

دوره 23، شماره 4، زمستان 1401، صفحه 29-68

https://doi.org/10.22034/jsi.2023.2006569.1661

امید بابایی، محمدجواد زاهدی مازندرانی

چکیده با وجود برخی ادعاها در مورد مرگ طبقه، طبقه همچنان موضوعی مهم در بررسی­ های جامعه­ شناختی برد متوسط و به ویژه در تعیین ترجیحات دینی است به نحوی که کنشگران دینی تمایل به سبک­های دینی مرتبط و متناسب با موقعیت اقتصادی - اجتماعی خود­شان را دارند. به سخن دیگر، افراد با موقعیتهای اقتصادی - اجتماعی مختلف، ذائقه دینی متفاوتی دارند. هدف پژوهش حاضر بررسی ذائقه دینی طبقه فرودست شهری است. این پژوهش با رویکرد کیفی و با روش نظریه زمینه ­ای انجام گرفته است. مشارکت ­کنندگان در این پژوهش کنشگران دینی طبقه فرودست شهری در شهرکرد هستند که از طریق نمونه ­گیری هدفمند از نوع ملاک­ محور انتخاب شده­ اند. داده ­ها از طریق مصاحبة نیمه ­ساخت­ یافته با هجده نفر از افراد این طبقه جمع ­آوری شده است. به منظور تجزیه و تحلیل داده­ها از روش کدگذاری باز، محوری و انتخابی و برای تأمین روایی و پایایی از معیارهای گوبا و لینکلن استفاده شده است. یافته­ ها بیانگر هجده مقولة منتخب است که در قالب یک مدل پارادایمی با مقولة محوری (مناسکی ­شدن دین)، شرایط علّی (جمع­ گرایی، سنت ­گرایی، تقدیر­گرایی و احساساتی بودن)، شرایط زمینه ­ای (جامعه ­پذیری دینی مناسک­ محور)، شرایط مداخله ­ای (پایگاه اقتصادی - اجتماعی پایین)، راهبردها (دینداری مناسکی، دینداری عاطفی، دینداری واسطه­ ای، دینداری تکلیفی، دینداری موروثی و دینداری تقدیرگرا) و پیامدها (تقلیل­ گرایی دینی، ظاهرگرایی دینی، کارناوالی­ شدن مناسک، مداح محوری و بدنمندی دینی) سازمان یافته است. نتایج بیانگر آن است که مناسک، جایگاه برجسته، مهم و موثری را در ذائقه دینی طبقه فرودست شهری دارد و تعیین این جایگاه بدون فهم منطق دین عامه و فهم منطق مناسک در دین عامه امکان پذیر نیست. 
 

جامعه شناسی

تبیین نوگروی حاد در نوگروندگان دینی شهر تهران

دوره 23، شماره 4، زمستان 1401، صفحه 69-93

https://doi.org/10.22034/jsi.2023.550044.1548

زهرا فیضی، الله کرم کرمی پور، حسن محدثی گیلوایی

چکیده این مقاله با رویکرد روش‌شناختی کیفی و با روش تحلیل روایت انجام شده است. نمونة مشارکت­ کننده، نوگرونده ­گان دینی حاد در شهر تهران بوده که به شیوة نمونه ­گیری هدفمند و از طریق گلولة برفی انتخاب شده ­اند. در این مقاله، با 20 نفر از این نوگرونده ­گان مصاحبة روایی انجام شد که 19 نفر آن­ها اطلاعات دقیق در خصوص تغییر دین خود ارائه داده ­اند و تحقیق نیز با این تعداد به اشباع داده رسید. یافته ­ها نشان داد که در مجموعة علت­ ها، علت­ های اجتماعی- سیاسی، اجتماعی- روانی، اجتماعی – رابطه‌ای بیش­ترین علت­ های تغییر نظام اعتقادی در میان نوگروندگان بوده ­اند. این تحقیق نشان داد که مراحل تغییر نظام اعتقادی در شهر تهران غیر از آن چیزی است که در نظریه­ های کسانی چون رمبو، لافلند و استارک آمده است. نتیجة نهایی این است که بی‌ثباتی اجتماعی-سیاسی ناشی از عملکرد کارگزاران دینی و ناامنی و آشفتگی روانی از مهم‌ترین علل تبیین‌کنندة نوگروی دینی هستند.  
 

جامعه شناسی

برآمدن طبقه­ ی متوسط جدید در ایران (با تمرکز بر حوزه­های معماری و ادبیات)

دوره 23، شماره 4، زمستان 1401، صفحه 95-117

https://doi.org/10.22034/jsi.2023.556175.1596

رضا تسلیمی طهرانی

چکیده مسئله اصلی پژوهش حاضر توصیف و تحلیل چگونگی برآمدن طبقه ­ی متوسط جدید در ایران از طریق مطالعه و بررسی شاخص­ ها و مولفه­ های مرتبط با سبک زندگی مانند معماری، اوقات فراغت، روابط اجتماعی و ... در بازه­ ی زمانی سالهای 1300-1320ه.ش و دستیابی به جهان بینی، معانی، ارزش­ ها و اندیشه های اعضای این طبقه در دوره­ زمانی ذکر شده است. در پژوهش حاضر به منظور دستیابی به هدف های تحقیق از روش­ تاریخی با رویکرد کیفی و روش تحلیل محتوای کیفی استفاده شده است.
بر اساس یافته ­های این پژوهش، تحولات معماری و شهرسازی در دوره­ی پهلوی اول و بازخوانی و تحلیل رمان های نوشته شده از سوی نویسندگان شاخص این دوره از چگونگی ظهور تمایزهای طبقاتی، شکل ­گیری طبقه­ متوسط جدید و سبک زندگی متناظر با آن خبر می دهد. در این راستا، اتکا به معیارهای جدید معماری در بنای ساختمان­ های عمومی و خصوصی و امکانات و فضاهای جدید شهری مانند سینما­ها، کافه­ ها و مغازه­ ها در کنار برجسته شدن موضوع هایی مانند حضور زنان در زندگی اجتماعی، تحصیل و اشتغال زنان، عشق و ازدواج به سبک جدید و پدید آمدن مشکل های خانوادگی و مسائل اجتماعی نوظهور نشان­ دهنده چگونگی ظهور این طبقه و سبک زندگی اعضای آن است. بررسی­ ها و تحلیل­ های صورت گرفته در این پژوهش نشان می­ دهد که جهان بینی و ارزش ­های اعضای طبقه­ ی متوسط جدید را می­توان در حول مولفه­ هایی مانند فردگرایی، ناسیونالیسم و تجددگرایی مشخص نمود.