The Relationship between Religion and State in the Al-Buyids Era

Document Type : scientific

Authors

1 Assistant Professor of Sociology, Department of Sociology, Gilan University, (h.k.noori@gmail.com)

2 M. A in Sociology, Gilan University, (Bashardoust.m@gmail.com)

3 Assistant Professor of Sociology, Department of Sociology, Azad University,Tehran Branch, (hmosavi@guilan.ac.ir)

10.22034/jsi.2020.244002
Abstract
The Al-Buyids state has a special place in the social history of Iran due to its adherence to Shiism and its tolerant view of other religions. The main question of the present article was, "What theoretical logic does the historical model of the relationship between religion and state in Iran of the Al-Buyids era follow?" To this end, we used the case study method and the documentary data collection method to match the model based on historical experience with designed theoretical models that include the six aspects of caesaropapism, papacaesarism, hierocracy, erastianism, secularism, and laicitism. By analyzing the real examples of each of the theoretical models during the reign of the rulers of Al-Buyids, three periods of invasion, balance, and defense were inferred. The period of invasion saw the establishment of the model of  erastianism, the period of balance witnessed the stabilization of the model of erastianism and the period of defense saw a transition from the model of erastianism to the model of hierocracy.

Keywords


ابن‌اثیر، عزالدین ابوالحسن ‌(١٣٧١)، الکامل فی التاریخ، مترجم: عباس خلیلی، تهران: علمی.
ابن‌بابویه، ابوجعفر محمد (1405ق)،کمال‌الدین و تمام‌النعمه، قم: مؤسّسه النشر الإسلامی.
ابن‌بلخی (1385)،  فارس‌نامه، تصحیح گای لیسترنج و رینولد الن نیکلسون، تهران: اساطیر.
ابن‌بغدادی، عبدالقادر‌ (1367)،  الفرق بین‌الفرق، برگزیده محمد جواد مشکور، تهران: اشرافی.
ابن‌جوزی، عبدالرحمن (1358ق)، المنتظم فی تاریخ‌الملوک و‌الامم، حیدرآباددکن: دایرةالمعارف العثمانیة.
ابن‌حر عاملی، محمد (1409)، وسائل الشیعة، قم: مؤسسه آل‌البیت.
ابن‌حموی، یاقوت (1380)، معجم البلدان، ترجمه علینقی منزوی، تهران: میراث فرهنگی کشور.
ابن حوقل، ابوالقاسم محمد (1366)، ایران در صوره الارض، ترجمه و توضیح جعفر شعار، تهران: امیرکبیر.
ابن‌خلدون (1364)، مقدمه، ترجمه محمد پروین گنابادی، تهران: علمی فرهنگی.
ابن خلکان، شمس‌الدین احمد (1364)، وفیات الاعیان و ابناء الزمان، قم، منشورات الشریف الرضی.
ابن‌شابُشتی، ابوالحسن علی (1951)، الدیارات، تحقیق کورکیس عوّاد، بغداد: مطبعة المعارف.
ابن‌صابی، ابواسحاق (1973)، التاجی اخبار‌الدوله الدیلمیه، ویلفردو مادلونگ، الألمانی للأبحاث الشرقیه.
ابن‌صابی، ابوالحسن (1364)، رسوم دارالخلافه، ترجمه رضا شفیعی کدکنی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
ابن قفطی، جمال‌الدین ابوالحسن علی (1347)، تاریخ الحکماء، بهین دارایی، تهران: دانشگاه تهران.
ابن‌طقطقی، محمدبن علی‌ (1384)، تاریخ فخری، ترجمه وحید گلپایگانی، تهران: علمی و فرهنگی.
ابن‌مسکویه، ابوعلی (1380)، تجارب‌الامم و تعاقب‌الامم، تصحیح ابوالقاسم امامی، تهران: دارسروش.
ابن‌ندیم، اسحاق بن محمد (1366)،  الفهرست، تهران: مروی.
ابن‌همدانی، محمد بن عبدالملک (1961)، تکلمة تاریخ الطبری، یوسف کنعان، بیروت، المطبعة الکاتولیکیة.
ازکیا، مصطفی (1382)، روش‌های کاربردی تحقیق، تهران: کیهان.
اسکات، جولی و هال، آیرین (1382)، دین و جامعه شناسی، ترجمه افسانه نجاریان، تهران: رسش.
اشپولر، برتولد (1377)، تاریخ ایران در قرون نخستین اسلامی، ترجمه جواد فلاطوری، تهران: علمی فرهنگی.
الهامی، داود (1379)، «اوضاع دینی مملکت اسلامی در عهد آل‌بویه»، درسهایی از مکتب اسلام، شماره 7، سال40؛ صص 27-16.
الیاده، میرچاه (1372)، دین‌پژوهی، ترجمه بهاءالدین‌خرّمشاهی، تهران: مطالعات و‌تحقیقات فرهنگی.
ایدرم، حسن (1376)، «نقش دین در استقرار و هدایت دولت»، قبسات، دوره دوم، شماره 4: 41.
ایمانى‌فر، محمد (1389)، تاریخ تحولات سیاسى، اجتماعى، اقتصادى و فرهنگى در دوره آل‌بویه، قم: چاپ قلم.
باربیه، موریس (1384)،  دین و سیاست در اندیشه مدرن، ترجمه امیر رضایى، تهران: قصیده سرا.
بلیکی، نورمن (1390)، طراحی پژوهش‌های اجتماعی، ترجمه حسن چاوشیان، تهران: نی.
بنونیست، امیل (1354)، دین ایرانى، ترجمه بهمن سرکاراتى، تهران: بنیاد فرهنگ ایرانى.
بهزادى، رقیه (1382)، آریاها و ناآریاها در چشم انداز کهن تاریخ ایران، تهران: طهوری.
بیرونی، ابوریحان (1363)، آثارالباقیه، ترجمه اکبر داناسرشت، تهران: امیرکبیر.
بیکر، ترز . ال (1377)،  نحوه انجام تحقیقات اجتماعی، ترجمه هوشنگ نایبی، تهران: سروش.
پطروشفسکی، ایلیا پاولویچ (1354)،  اسلام در ایران، ترجمه کریم کشاورز، تهران: پیام.
پوراحمدی، حسین (1382)، «نقش حکومت ایرانی آل‌بویه در برپایی مراسم شیعه در عراق»، گزارش گفتگو، ش14: 63-56.
ثعالبی، عبدالملک (1352ق)، یتیمةالدهر، بیروت: دارالکتاب العربی.
حسن، ابراهیم حسن (1357)، تاریخ سیاسی اسلام، ج3، ترجمه: ابوالقاسم پاینده، تهران: جاویدان.
حقیقت، سید صادق (1383)، «گونه‌شناسی ارتباط دین و سیاست در اندیشه سیاسی شیعه»، نامه مفید، قم، شماره44.
خضری، سید احمد رضا (1378)، تاریخ خلافت عباسی: از آغاز تا پایان آل‌بویه، تهران: سمت.
خواندمیر، (1317)، دستورالوزرا، تهران: اقبال.
خوانساری اصفهانی، محمد باقر (1356)، روضات الجنات فی احوال العلما و السادات، ترجمه محمد باقر ساعدی خراسانی، تهران: کتابفروشی اسلامیه.
خسروپناه، عبدالحسین (1382)،  انتظارات بشر از دین، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه.
داورسون، داوود (1381)،  دین و سیاست در دولت عثمانی، ترجمه: منصوره حسینی و داود وفایی، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
دورانت، ویل(1371)،  لذات فلسفه، ترجمه عبّاس زریاب، تهران، شرکت سهامى.
رابرتسون، رولند (1366)، «دین و دولت در چشم اندازی مقایسه‌ای»، ترجمه علیرضا شجاعی‌زند، علوم سیاسی، دانشگاه باقر العلوم، زمستان، شماره 12، صص 229-219.
رانسفیلد، پیتر (1383)، «دنیوی شدن: مسایل و دیدگاه­ها»، در دنیوی شدن در بوته نقد، محمد رضا زمردی، رشت: حق شناس، صص 82-55.
ژیلسون، اتیل (1371)، عقل و وحی در قرون وسطی، مترجم: شهرام پازوکی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی سیاسی.
ساروخانی، باقر (1386)،  روش‌های تحقیق در علوم اجتماعی، تهران: سمت.
ساعی، علی (1391)، روش تحقیق در علوم اجتماعی، تهران: سمت.
شجاعی‌زند، علیرضا (1376)، «تعامل‌های دین و دولت»، قبسات، دوره دوم، ش 4، صص30-28.
شوشتری، قاضی نورالله (1354)، مجالس المؤمنین، ج1، تهران: کتابفروشی اسلامیه.
شیبی، کامل مصطفی (1374)،  تشیع و تصوف، ترجمه؛ علیرضا ذکاوتی قراگزلو، تهران: امیرکبیر.
صابی، ابواسحاق ابراهیم بن هلال (1973)، التاجی اخبار الدوله الدیلمیه ( در اخبار ائمه زیدیه فی طبرستان و دیلمان و جیلان)، ویلفردو مادلونگ، العمهد الألمانی للأبحاث الشرقیه.
صابی، هلال بن مُحسن (1958)، تحفة الامراء فی تاریخ الوزراء، ج۱، قاهره: عبدالستار احمد فراج.
صفا، ذبیح‌الله (1342)، تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی، تهران: دانشگاه تهران.
صفا، ذبیح اللَّه‌ (1371)، تاریخ ادبیات ایران‌، تلخیص محمد ترابی‌، تهران‌: بدیهه‌.
طباطبایی، سید جواد (1383)، زوال اندیشه سیاسی در ایران، تهران: کویر.
عبدالرزاق، محیی‌الدین (1373)، شخصیت ادبی سید مرتضی، ترجمه جواد محدثی، تهران: امیرکبیر.
فرای، ریچارد (1373)، عصر زرین فرهنگ ایران، ترجمه: مسعود رجب نیا، تهران: سروش.
فردوسى، ابوالقاسم (1369)، شاهنامه، تصحیح ژول مول، تهران: سخن.
فقیهی، علی اصغر (1357)، آل بویه و اوضاع زمان ایشان، رشت: صبا.
فیلالی انصاری، ع (1380)، اسلام و لائیسیته، ترجمه امیر رضایی، تهران، قصیده.
قادری، حاتم (1378)،  اندیشه‌هایی دیگر، تهران: بقعه.
قدیانی، عباس (1379)، فرهنگ جامع تاریخ ایران، تهران: آرون.
لاکمن، توماس (1383)، «دین و هویت شخصی در جامعه مدرن»، در دنیوی شدن در بوته نقد، محمد رضا زمردی، رشت: حق شناس، صص 96-83.
کبیر، مفیزالله (1381)، آل‌بویه در بغداد، مترجم مهدی افشار، تهران: رفعت.
کدیور، محسن (1376)،  نظریه‌های دولت در فقه شیعه، تهران: نی.
کرسول، جان دبلیو (1373)، طرح پژوهش: روش‌های کیفی، کمی و ترکیبی، ترجمه علیرضا کیامنش و مریم دانای طوسی، تهران: دانشگاه علامه طباطبایی.
کرمر، جوئل (1375)، احیای فرهنگی در عهد آل‌بویه، ترجمه: سعید حنایی کاشانی، تهران: دانشگاهی.
کریستن‌سن، آرتور (1375)، ایران در زمان ساسانیان، ترجمه رشید یاسمى، تهران: دنیاى کتاب.
گاهن، کلود (1363)، «ایران در عصر آل‌بویه»، تاریخ ایران از اسلام تا سلاجقه (تاریخ کمبریج)، ترجمة حسن انوشه، تهران: امیرکبیر.
مادلونگ، ویلفرد ( 1377)، فرقه‌های اسلامی، ترجمه ابوالقاسم سری، تهران: اساطیر.
ماسه، هانرى و رنه گروسه (1336)، تاریخ تمدن ایران، ترجمه جواد محیى، تهران: گمرتمبرگ.
متحده، روی پرویز (1388)، اوضاع اجتماعی در دوره آ ل‌بویه؛ وفادارى و رهبرى در جامعه اسلامى سده‌هاى نخستین، ترجمه محمدرضا مصباحی و علی یحیایی، مشهد: خانه آبی.
متز، آدام (1354)، تمدن اسلا‌می در قرن چهارم هجری، ترجمه علیرضا دکاوتی، تهران: امیرکبیر.
محمدی، ذکرالله و انصاری، سمیه (1392)، «عوامل تضعیف دیوانسالاری آل بویه و نقش آن در انحطاط حکومت»، خرد نامه، شماره 1، بهار و تابستان 88-67.
مستوفی، حمدالله (1380)، تاریخ گزیده، به اهتمام عبدالحسین نوایی، تهران: امیرکبیر.
مسعودی، ابوالحسن (1374)، مروج‌الذهب، ترجمه ابوالقاسم پاینده، علمی و فرهنگی.
مسکویه رازی، ابوعلی (1376)،  تجارب‌الامم، ترجمه علینقی منزوی، تهران: توس.
مقدسی، شمس‌الدین (1363)، احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم، ترجمه علینقی منزوی، تهران: کومش.
مقریزی، تقی‌الدین احمد (1427ق)، السلوک، قاهره: لجنة تألیف والترجمة والنشر.
معین، محمد (1367)، آیین آریاییان پیش از ظهور زرتشت، به‌کوشش مهدخت معین، تهران: معین.
مؤلف مجهول (1318)، مجمل التواریخ و القصص، تصحیح ملک الشعراى بهار، تهران: کلاله خاور.
نیبرگ، هنریک ساموئل (1359)، دین‌هاى ایران باستان، ترجمه نجم الدین غیاث آبادى، تهران: مرکز ایرانى مطالعه فرهنگ‌ها.
واعظی، احمد (1378)، حکومت دینی:  تأملی در اندیشة سیاسی اسلام، قم: مرصاد.
ویدن‌گرن، گئو (1377)، دین‌هاى ایران، ترجمه منوچهر فرهنگ، تهران: آگاهانه ایده.
هرودوت (1393)، تواریخ، ترجمه وحید مازندرانى، تهران: دنیای کتاب.
همیلتون، ملکلم (1377)، جامعه‌شناسی دین، ترجمه محسن ثلاثی، تهران: تبیان.
هندوشاه نخجوانی (1344)،  تجارب سلف، به تصحیح عباس اقبال: مطبعه فردین.
یارشاطر، احسان (1356)، «آل‌بویه»، دانشنامه ایران و اسلام، ج1، تهران:  ترجمه و نشر کتاب.
یین، رابرت. کی (1376)،  طرح تحقیق و روش‌های موردپژوهی، ترجمه هوشنگ نایبی، تهران: آینده پویان.
Busse, Herbert (1969), Chalif und Grosskonig, Die Buyiden in Iraq (945-1055), Beirut.
Donohue, John J (2003), The Buwayhid Dynasty in Iraq , Leiden: E. J. Brill.
Gorski, Philip S. (2000), “Historicizing the Secularization Debate”, in American Sociological Review, vol. 65 (February: 136-167).
Hachmeier, Klaus u (2002), "Private Letters, Official Correspondence: Buyid Insha as a  Historical Source", Journal of Islamic studies,, Volume 13, Issue 2, May 2002, Pages 125–154.