نوع مقاله : علمی

نویسندگان

1 دانشیار گروه جامعه‌شناسی، دانشکده علوم‌اجتماعی دانشگاه تهران

2 گروه جامعه شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران

10.22034/jsi.2020.246874

چکیده

چگونه باید رابطه بین گروه­ها و سازمان­های مذهبی و جامعه­مدنی در جوامع مسلمان خاورمیانه را صورت­بندی کرد؟ استدلال مقاله پیش‌رو این است که گروه­ها و سازمان­ها مدنی- در این‌جا گروه­ها و سازمان­های مذهبی- به طور تاریخی در بطن فضای عمومی جوامع مسلمان حضوری چشم­­گیر داشته‌اند. اگرچه ظهور دولت‌های مدرن در خاورمیانه ساختار و کارکرد چنین گروه­ها و سازمان­هایی را با تغییراتی مواجه کرده است، اما گروه­ها و سازمان­ها مذهبی، هم­چنان، یکی از مهم‌ترین نقش­ها را در جامعه‌مدنی کشورهای عربی خاورمیانه ایفا می‌کنند و باید آن­ها را به عنوان یکی از اجزای تأثیرگذار جامعه­مدنی در این جوامع، در هرگونه تحلیل جامعه­شناختی، مورد توجه قرار داد. مقاله به منظور ارائه این استدلال، از روش مطالعه کتابخانه­ای و اسنادی بهره خواهد گرفت. این مقاله، در گام نخست، نظریات رایج درباره عدم امکان تحقق جامعه‌مدنی در جوامع مسلمان- متأثر از گفتمان غربی (اروپایی) جامعه‌مدنی- را مطرح خواهد کرد و به بررسی آن­ها خواهد پرداخت. سپس، این مقاله با نقد و واکاوی مفهومی این نظریات و ارجاع به نمونه­های انضمامی در تاریخ کشورهای خاورمیانه، تلاش خواهد کرد نشان دهد که برای فهم ساختاری فضای عمومی در جوامع مسلمان و نظریه­پردازی درباره آن، پیش و بیش از هر اقدام، باید مشخصات تاریخی، اجتماعی و سیاسی این جوامع را مورد مطالعه قرار داد.

کامروا، مهران؛ مورا، فرانک؛ (1391) "نگرشی مقایسه‌ای به جامعه‌مدنی و فرایند دموکراتیک‌شدن در آمریکای لاتین و خاورمیاننه"، جامعه‌مدنی و دموکراسی در خاورمیانه، سپینوزا، جان؛ کامروا، مهران؛ واتربوی، جان، ترجمه: محمدتقی دلفروز، تهران: نشر فرهنگ جاوید، صص: 168-131.
Abdelrahman, M. (2004), Civil Society Exposed: The Politics of NGOs in Egypt, London: Tauris.
Ashraf, Ahmad. (1988), ‘Bazaar-Mosque Alliance: The Social Basis of Revolts and Revolutions’. Politics, Culture, and Society. Vol.1(4). Pp. 538-67.
Ashraf, A. and Banuazizi, A. (1985), “The State, Classes, and Modes of Mobilization in the Iranian Revolution,” in State, Culture, and Society, 1(3). Pp. 3-40.
Algar, H. (1969), Religion and State in Modern Iran. Berkeley: University of California Press
Bayat, A. (1997), Street Politics: Poor People’s Movements in Iran, New York: Columbia University Press.
Bayat, A. (2013), Life as Politics: How Ordinary People Change the Middle East, Stanford: Stanford University Press.
Bazargan, M. (1984), Enghelab-e Iran dar Dow Harekat, Tehran, 1363/ 1984.
Bensabat-Kleinberg, R. & Clark, J. A. (2000), Economic Liberalization, Democratization and Civil Society in the Developing World, New York: Palgrave Macmillan.
Abv , Simon. (1994), Rethinking Middle East Politics. Austing: University of Texas Press.
Ehteshami, A. (1999), ‘Is the Middle East Democratising’, British Journal of Middle Eastern Studies, 26, No.2: 199-218.
Eickelman, Dale F. & Piscatori, James. (2004), Muslim Politics. Princeton: Princeton University Press.
Gellner, Ernest. (1983), Muslim Society. Cambridge: Cambridge University Press.
Hanafi, H. (2002), ‘Alternative Conceptions of Civil Society: A Reflective Islamic Approach’, in Islamic Political Ethics: Civil Society, Pluralism, and Conflict, Edited by Hashmi, S. H., Princeton: Princeton University Press.
Ibrahim, S. (1995), ‘Civil Society and Prospects of Democratization in the Arab World’, in Civil Society in the Middle East, edited by Norton, A. R., Liden; New York; Koln: Bril.
Kelsay, J. (2002), Civil Society and Government in Islam, in Islamic Political Ethics: Civil Society, Pluralism, and Conflict, Edited by Hashmi, S. H., Princeton: Princeton University Press.
Khaviraj, S. (2003), In Search of Civil Soceity, In Civil Society: History and Possibilitie. edited by Sudipta Kaviraj & Sunil Khilnani. Cambridge: Cambridge University Press.
Khilnani, S. (2003), ‘The Development of Civil Society’ In Civil Society: History and Possibilitie. edited by Sudipta Kaviraj & Sunil Khilnani. Cambridge: Cambridge University Press.
Mardin, S. (1996), ‘Civil Society and Islam’ In Civil Society: Theory, History, Comparison. edited by John A. Hall. Cambridge: Polity Pres .
Moussali, A. S. (1995), ‘Modern Islamic Fundamentalism Discourse on Civil Soceity, Pluralism and Democracy’, in Civil Society in the Middle East, Edited by Norton, A. R., Leiden, New York, Koln: Bril.
Mehran, K. & Mora, F. (1998), ‘A comparative perspective to civil society and democratization in Latin America and Middle East’, Third World Quarterly.
Niblock, T. (2005), ‘Civil Society in the Middle East’, in A Companion to the History of the Middle East, Oxford: Blackwell.
Norton, A. R. (1995), ‘Introduction’ in Civil Society in the Middle East, edited by Norton, A. R., Leidn; New York; Koln: Bril.
Owen, R. (2006), State, Power and Politics in the Making of the Modern Middle East, London: Rourledge.
Savory, Roger M. (1979) ‘The Problem of Sovereignty in an Ithna Ashari (‘Twelver’) Shi’I State.’ Middle East Review. 11(4). Pp: 5-11.
Tonnies, F. (1995), Community and Society, Translated and Edited by Loomis, C., New York: Dover Publications.
Watt, Montgomery. (1960) ‘Shi’ism Under the Umayyads.’ Journal of the Royal Asiatic Society. Parts 3 and 4. Pp. 158-72.
Zubaida, Sami. (1995), ‘Is There a Muslim Society? Ernest Gellner’s Sociology of Islam’. Economy and Society 24(2): 151-88.
Zubaida, S. “Civil Society, Community, and Democracy in the Middle East” In Civil Society: History and Possibilitie. edited by Sudipta Kaviraj & Sunil Khilnani. Cambridge: Cambridge University Press, 2003.
Zubaida, Sami. (2009), Islam, the People and the State: Political Ideas and Movements in the Middle East. London; New York: I.B.Tauris.