دینداری در ایران پساانقلابی: سیاست جماعت‌های مذهبی

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه مطالعات فرهنگی، موسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی، تهران ، ایران

2 دکتری جامعه شناسی سیاسی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.

چکیده
پس از انقلاب  اسلامی که نوعی انضباط معطوف به هنجارهای دینی بر فضای عمومی حاکم شد. این سؤال پدید آمد که آیا در جامعۀ پساانقلابی مردم دیندارتر شده‌اند؟ پژوهش‌هایی برای پاسخگویی به این پرسش انجام شدند. عمدۀ این پژوهش‌ها به وجود شکافی در داده‌های دینداری اشاره کرده‌اند. این شکاف‌ها  از یک‌سو، میان باورها، تجربه‌ها وعواطف دینی با مناسک جمعی و از سویی‌دیگر، میان رفتارهای دینی فردی با مناسک دینی جمعی گزارش‌شده‌است و کمتر پژوهشی به شکاف درونی مناسک جمعی پرداخته‌است، درحالیکه این شکافی مهم است و به ما امکان می‌دهد وضعیت دینداری در ایران را به کمک مفاهیمی جز عرفی‌شدن و خصوصی‌شدن دینداری تحلیل کنیم. بر اساس تحلیل ثانویۀ داده‌های دو پیمایش ملی دینداری در سال‌های 90 و 95، اقبال به «مناسک جمعی دومین»قابل توجه است. مبنای اقبال به این نوع مناسک، عاطفه و هیجان است. بنابراین، شاید بتوان وضعیت دینداری در ایران را بر اساس محوریت عواطف و احساسات، بهتر توضیح داد. بر همین مبنا، جماعت‌هایی‌دینی شکل گرفته‌اند که می‌توانند پایگاهی مهم برای بازتولید دستگاه ایدئولوژیک حاکم باشند. در اساس، دوگانۀ جماعت‌های دینی و دینداری رسمی همچون دوگانۀ دینداری رسمی و دینداری فردی تصویری واقع‌نما به دست نمی‌دهد. وانگهی محوریت میل و احساسات گرچه می‌تواند به تکوین سوژۀ خلاق در معنای تورنی منجر شود اما با توجه به سیاستگذاری حکومت دینی بر مناسک جمعی دومین بیشتر محتمل است منجر به ادغام فرد در جماعت شود و زمینه رابرای بازتولید دستگاه ایدئولوژیک دولت و تقویت اقتدارگرایی فراهم سازد.  بررسی ادبیات دینداری در ایران بر تغییر دستگاه‌های ایدئولوژیک دولت از تأکید بر عبادات فردی چون نماز و روزه به آیین‌های جمعی و فضاهای قدسی دلالت دارد.

کلیدواژه‌ها


آزادارمکی، تقی (1396)، «در رفت‌وبرگشت دینداری و بی‌دینی»، گفت‌وگوی ماهنامۀ عصراندیشه، سال 3، شمارۀ 15.
آزادارمکی، تقی؛ اعتمادی‌فرد، سیدمهدی (1389)، «پایگاه خانوادگی، سنخ‌های دینداری و کیفیت ارزش‌های مذهبی در ایران»، دوفصلنامۀ پژوهش جوانان، فرهنگ و جامعه، شمارۀ 4.
آزادارمکی، تقی؛ غیاثوند، احمد (1381)، «تحلیل جامعه‌شناختی وضعیت دینداری جوانان با رویکرد بی‌شکلی دین‌ورزی»، پژوهشنامۀ علوم انسانی.
آهنکوب‌نژاد، محمدرضا (1388)، «مطالعۀ میزان پای‌بندی دینی جوانان شهر اهواز»، دوفصلنامۀ پژوهش جوانان، فرهنگ و جامعه، شمارۀ 3.
اعظم‌آزاده، منصوره؛ توکلی، عاصفه (1386)، «فردگرایی، جمع‌گرایی و دینداری»، فصلنامۀ انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات، شمارۀ 9.
احمدی، یعقوب (1388)، «وضعیت دینداری و نگرش به آیندۀ دین در میان نسل‌ها (مطالعۀ موردی سنندج)»، فصلنامۀ معرفت فرهنگی اجتماعی، سال 1، شمارۀ 1.
بستان، حسین (1396)، «دینداری در همۀ ابعادش تحلیل شود»، گفت‌وگوی عصراندیشه با حسین بستان، ماهنامۀ عصراندیشه، سال 3، شمارۀ 15.
بهار، مهری؛ رحمانی، سحر (1391)، «بررسی شکاف نسلی به‌لحاظ وضعیت دینداری دو نسل دهۀ 50 و 70 (با تأکید به بُعد مناسکی)»، فصلنامۀ جامعه‌شناسی مطالعات جوانان، سال 3، شمارۀ 6.
پویافر، محمدرضا (1399). آیین نیکی: مطالعۀ جامعه‌شناختی خیر دینی در آیین پیاده‌روی اربعین. اصفهان: آرما.
پویافر، محمدرضا (1398). سفر به تنهایی: روایت مردم‌نگارانه از تجربۀ دینی اعتکاف. اصفهان: آرما.
پویافر، محمدرضا؛ داوری‌مقدم، سعید (1394)، «بررسی رابطۀ میان گرایش به سبک زندگی مدرن و عرفی‌شدن؛ مطالعۀ تجربی در ایران پس از انقلاب اسلامی»، فصلنامۀ ژرفاپژوه، سال 2، دفتر 2 و 3.
تسلیمی‌طهرانی، رضا (1396)، «جستاری در ارزش‌ها و نگرش‌های دینی ایرانیان: تحلیل و بررسی جامعه‌شناختی بخش دین موج سوم پیمایش ارزش‌ها و نگرش‌های ایرانیان»، موجود در جستارهایی در ارزش‌ها و نگرش‌های ایرانیان، به کوشش خیام عزیزی‌مهر. تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
تورفیل، دیوید (1397). زیست شیعی: مناسکی‌شدن مسلمانان در ایران امروز. ترجمۀ سیدشهاب‌الدین عودی. اصفهان: آرما.
تورن، آلن (1400). بازگشت کنشگر: نظریۀ اجتماعی در جامعۀ پساصنعتی. ترجمۀ سلمان صادقی‌زاده. تهران: ثالث.
تورن، آلن (1398). برابری و تفاوت: آیا می‌توانیم با هم زندگی کنیم؟ ترجمۀ سلمان صادقی‌زاده. تهران: ثالث.
تورن، آلن (1396). پارادایم جدید. ترجمۀ سلمان صادقی‌زاده، تهران: علمی و فرهنگی.
توسلی، غلامعباس؛ مرشدی، ابوالفضل (1385)، «بررسی سطح دینداری و گرایش‌های دینداری دانشجویان (مطالعۀ موردی: دانشگاه امیرکبیر)»، فصلنامۀ جامعه‌شناسی ایران، دورۀ 7، شمارۀ 4.
جمشیدیها، غلامرضا؛ عنبری، موسی؛ محمدی، مهدی (1392)، «بررسی ارتباط کیفیت زندگی با تغییرات دینداری دانشجویان»، فصلنامۀ بررسی مسایل اجتماعی ایران، دورۀ 4، شمارۀ 1.
جنادله، علی؛ رهنما، مریم (1387)، «تفاوت بین‌نسلی در مناسک عزاداری واقعۀ کربلا» با تأکید بر دوگانه‌های سنتی/ جدید و محتوایی/ نمایشی»، تحقیقات علوم اجتماعی ایران، سال 1، شمارۀ 1.
حسام‌مظاهری، محسن (1397، 5مهر)، زمینه‌های جامعه‌شناختی شکل‌گیری مناسک عزاداری، خبرگزاری بین‌المللی قرآنی، برگرفته از https://b2n.ir/707945، تاریخ بازدید 28تیر1399.
حسن‌پور، آرش؛ معمار، ثریا (1394)، «مطالعۀ وضعیت دین‌ورزی جوانان با تأکید بر دینداری خودمرجع (ارائۀ یک نظریۀ زمینه‌ای)»، فصلنامۀ تحقیقات فرهنگی ایران، دورۀ 8، شمارۀ 3.
حسن‌پور، آرش؛ شجاعی‌زند، علی‌رضا (1393)، «گونه‌شناسی دینداری جوانان شهر اصفهان»، فصلنامۀ جامعه‌شناسی کاربردی، سال 25، شمارۀ پیاپی (56)، شمارۀ 4.
دستاوردهای حوزۀ گردشگری و زیارت در چهلمین سالگرد انقلاب (1397، 21بهمن). برگرفته از https://b2n.ir/s32387
دورکیم، امیل (1393). صور ابتدایی حیات مذهبی. ترجمۀ نادر سالارزادۀ امیری. تهران: دانشگاه علامه‌طباطبایی.
ذوالفقاری، ابوالفضل (1389)، «رابطۀ میزان دینداری (التزم دینی) با نوع دینداری»، فصلنامۀ علوم اجتماعی، شمارۀ 49.
رحمانی، جبار (1398)، «مینیاتوری از تشیع»، موجود در روایت‌های پیاده‌روی اربعین: روایت مردم‌شناسانه و جامعه‌شناختی از پیاده‌روی اربعین. زیر نظر محمدرضا جوادی‌یگانه و محمد روزخوش. تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
رحمانی، جبار؛ فرحزاد، یاسمن (1394)، «سفره‌های نذری در تهران: عاملیت زنانه در جماعت آیینی»، فصلنامۀ پژوهش‌های انسان‌شناسی ایران، دورۀ 5، شمارۀ 2.
رحمانی، جبار (1393). تغییرات مناسک عزاداری محرم: انسان‌شناسی مناسک عزاداری محرم. تهران: تیسا.
رضوی‌زاده، ندا (1396)، «ادراک و تجربۀ زیستۀ زائران پیادۀ ایرانی در عراق (مورد مطالعه: پیاده‌روی اربعین- آذر 1393- عراق)»، فصلنامۀ مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، دورۀ 6، شمارۀ 4.
سراج‌زاده، سیدحسین (1396)، «فردی‌شدن دینداری‌ها»، گفت‌وگوی عصراندیشه با سیدحسین سراج‌زاده، ماهنامۀ عصراندیشه، سال 3، شمارۀ 15.
سراج‌زاده، سیدحسین؛ پویافر، محمدرضا (1391)، «مطالعۀ عرفی‌شدن در میان ایرانیان مسلمان؛ مقایسۀ بین‌نسلی در تهران بزرگ»، فصلنامۀ مطالعات توسعۀ اجتماعی ایران، سال 4، شمارۀ 4.
سراج‌زاده، سیدحسین (1378)، «نگرش‌ها و رفتارهای دینی نوجوانان تهرانی و دلالت‌های آن برای نظریۀ سکولارشدن»، نمایۀ پژوهش.
شجاعی‌زند، علی‌رضا (1396)، «دینداری مردم ایران کیفی‌تر شده است»، گفت‌وگوی عصراندیشه با علی‌رضا شجاعی‌زند، ماهنامۀ عصراندیشه، سال 3، شمارۀ 15.
شجاعی‌زند، علی‌رضا؛ شریعتی‌مزینانی، سارا؛ حبیب‌زاده خطبه‌سرا، رامین (1385)، «بررسی وضعیت دینداری در بین دانشجویان»، فصلنامۀ مطالعات ملی، سال 7، شمارۀ 2.
شریعتی، سارا؛ صارمی، ریحانه (1398)، «بررسی جامعه‌شناختی کارکرد اعتکاف در جامعۀ امروز ایران»، فصلنامۀ مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، دورۀ 9، شمارۀ 4.
شریعتی‌، سارا؛ سروش‌فر؛ زهره (1396)، «بررسی سیاست زمانی حاکم بر تقویم ایران در سال‌های پس از انقلاب اسلامی»، فصلنامۀ مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، دورۀ 6، شمارۀ 1.
صارمی، ریحانه (1398). تولدی دوباره: تأملی جامعه‌شناختی در باب اعتکاف. اصفهان: آرما.
صالحی، عصمت؛ یاراحمدی، محمدهادی؛ زاده‌دهقان، حسن (1393)، «بررسی وضعیت نوگرایی دینی در بین جوانان شهر یزد»، فصلنامۀ جامعه‌شناسی کاربردی، سال 25، شمارۀ پیاپی (55)، شمارۀ 3.
طالبان، محمدرضا؛ رفیعی‌بهابادی، مهدی (1389)، «تحولات دینداری بر اساس تفاوت‌های نسلی در ایران (1388- 1353)»، دوفصلنامۀ مسایل اجتماعی ایران، سال 1، شمارۀ 2.
عالم‌زاده، مریم؛ رستگاری، ثمینا (1393)، «دینداری جوانان، ایده‌آل‌ها و واقعیت‌ها، بررسی محدودیت‌های گفتمان‌های دینی در تحلیل دینداری جوانان (شهر تهران)»، دوفصلنامۀ مطالعات جامعه‌شناختی، دورۀ 21، شمارۀ 2.
علی‌پور، مسیح؛ محدثی‌گیلوایی، حسن؛ کرمی‌پور، الله‌کرم (1398)، «سنجش میزان مرجعیت‌گرایی دینی و خوداتکایی دینی (مطالعۀ دو نسل پس از انقلاب اسلامی- گروه‌های سنی 15 تا 30 و 50 تا 65 سال)»، فصلنامۀ مطالعات فرهنگ- ارتباطات، سال 20، شمارۀ 45.
غیاثوند، احمد (1395)، «رفتارها و باورهای ایرانیان: تحلیلی جامعه‌شناختی از چهار دهه دینداری در جامعۀ ایران»، فصلنامۀ علوم اجتماعی، سال 25، شمارۀ 73.
غیاثوند، احمد (1386)، «بررسی وضعیت رفتارهای دینی در بین دانشجویان»، فصلنامۀ مطالعات ملی، سال 8، شمارۀ 2.
فراستخواه، مقصود (1389، 27بهمن)، «فراتحلیل 56 تحقیق ایرانی در باب دین‌ورزی. متن کامل سخنرانی فراستخواه دربارۀ روندها و آینده‌های دین‌ورزی در ایران»، همایش توسعۀ فرهنگی: راهبردها و هشدارها، دانشگاه آزاد اسلامی اراک.
فرجی، مهدی؛ کاظمی، عباس (1388)، «بررسی وضعیت دینداری در ایران: با تأکید بر داده‌های پیمایش‌های سه دهۀ گذشته»، فصلنامۀ تحقیقات فرهنگی، دورۀ 2، شمارۀ 6.
کاظمی، عباس؛ فرجی، مهدی (1382)، «عرفی‌شدن و زندگی روزمره»، نامۀ علوم اجتماعی، شمارۀ 21.
کاظمی، عباس؛ فرجی، مهدی (1395). پیمایش ملی دینداری ایرانیان. دفتر برنامه‌ریزی پژوهش‌های کاربردی معاونت پژوهشی و آموزشی سازمان تبلیغات اسلامی.
کاظمی، عباس؛ فرجی، مهدی (1390). پیمایش ملی دینداری ایرانیان. دفتر برنامه‌ریزی پژوهش‌های کاربردی معاونت پژوهشی و آموزشی سازمان تبلیغات اسلامی.
کاظمی، عباس؛ فرجی، مهدی (1387). آزمون سنجه‏های دینداری در ایران (در پنج شهر کشور). تهران: سازمان تبلیغات اسلامی.
فیاض، ابراهیم؛ رحمانی، جبار (1385)، «مناسک عزاداری و گفتمان کربلا در دین‌ورزی قشر فرودست شهری»، فصلنامۀ انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات.
قاسمی فیض‌آباد، حمید (1392، 3آذر)، «تغییر نگرش دینداری ایرانیان با تأکید بر جوانان در بازۀ زمانی 1379 تا 1388»، برگرفته از http://iuec.ir/news/666/323321/0.
قاسمی، وحید؛ عدلی‌پور، صمد؛ کیانپور، مسعود (1391)، «تعامل در فضای مجازی شبکه‌های اجتماعی اینترنتی و تأثیر آن بر هویت دینی جوانان؛ مطالعۀ موردی فیس‌بوک و جوانان شهر اصفهان»، دوفصلنامۀ دین و ارتباطات، سال 19، شمارۀ 2 (پیاپی 42).
قبادی، علیرضا (1397). عاطفه‌گرایی و عقل‌گرایی در مراسم مذهبی. اصفهان: آرما.
قنبری برزیان، علی؛ همتی، رضا (1394)، «هویت دینی در جامعۀ ایرانی: مرور نظام‌مند مطالعات انجام‌شده (1392- 1380)»، فصلنامۀ جامعه‌شناسی کاربردی، سال 26، شمارۀ پیاپی (59)، شمارۀ 3.
کانه‌تی، الیاس (1395). توده و قدرت. ترجمۀ ابراهیم ملک‌اسماعیلی، تهران: مؤسسۀ انتشارات نگاه.
کرم‌اللهی، نعمت‌الله (1392)، «بررسی وضعیت دینداری جوانان شهر قم»، فصلنامۀ اسلام و مطالعات اجتماعی، سال 1، شمارۀ 2.
گیویان، عبدالله (1385)، «آیین، آیینی‌سازی و فرهنگ عامه‌پسند دینی: تأملی در برخی بازنمایی‌های بصری دینی و شیوه‌های جدید مداحی»، فصلنامۀ انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات.
محدثی، حسن (1398)، «دیدار فرهنگهای عاشورایی»، موجود در روایت‌های پیاده‌روی اربعین: روایت مردم‌شناسانه و جامعه‌شناختی از پیاده‌روی اربعین. زیر نظر محمدرضا جوادی‌یگانه و محمد روزخوش. تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
محدثی، حسن (1396)، «اعتبار اجتماعی دین در جامعه افول کرده است»، گفت‌وگوی عصراندیشه با حسن محدثی، ماهنامۀ عصر اندیشه، سال 3، شمارۀ 15.
مرشدی‌زاد، علی؛ کشاورزشکری، عباس؛ زمانی، صالح (1391)، «بازنمایی هویت دینی در سینمای پس از انقلاب اسلامی»، فصلنامۀ مطالعات فرهنگ- ارتباطات، سال 13، شمارۀ 18.
مهدوی، سیدمحمدصادق؛ ادریسی، افسانه؛ رحمانی‌خلیلی، احسان (1389)، «شناسایی میزان دینداری و مقایسۀ آن در گروه‌های متفاوت شهروندان تهرانی»، فصلنامۀ نامۀ پژوهش فرهنگی، سال 11، شمارۀ 11.
میرسندسی، محمد(1386)، «رابطۀ ایدئولوژی و دین و تأثیر آن بر تنوع دینداری با تأکید بر ایران پس از انقلاب»، پژوهشنامۀ متین.
ناصری، میلاد؛ کاوه، فرزانه؛ ربانی خوراسگانی، علی (1395)، «مطالعۀ چگونگی نگرش دانشجویان به دین (مدلی بر اساس نظریۀ زمینه‌ای GT)، مورد مطالعه: دانشجویان دانشگاه اصفهان»، فصلنامۀ جامعه‌شناسی کاربردی، سال 27، شمارۀ پیاپی (64)، شمارۀ 4.
نسبت تعداد مساجد پس از انقلاب با رشد جمعیت ایران (1397، 15آبان). برگرفته از https://b2n.ir/x50224
نوربخش، یونس؛ جعفری کافی‌آباد، صابر (1396)، «روایت‌پژوهی تجارب زیستۀ دینی دانشجویان»، دوفصلنامۀ دین و سیاست فرهنگی، شمارۀ 9.
هال، استوارت (1383)، «هویت‌های قدیم و جدید، قومیت‌های قدیم و جدید»، ترجمۀ شهریار وقفی‌پور، فصلنامۀ ارغنون، شمارۀ 24.
هاشمی، سیده‌حکیمه؛ زارع، سعید (1395)، «بررسی رابطۀ نوع دینداری دانشجویان و میزان استفاده از وسایل ارتباط جمعی (مطالعۀ موردی: دانشجویان دانشگاه‌های شهر قم)»، فصلنامۀ رسانه و فرهنگ.
یوسفی، علی؛ صدیق اورعی، غلامرضا؛ کهنسال، علیرضا؛ مکری‌زاده، فهیمه (1391)، «پدیدارشناسی تجربی زیارت امام رضا (ع)»، فصلنامۀ مطالعات اجتماعی ایران، دورۀ 6، شمارۀ 3 و 4.
Kazemipur, A., & Goodarzi, M. (2009). Iranian Youth and Religion: An Empirical Study. Middle East Critique, 18(2), 161–176.
Kazemipur, A., & Rezaei, A. (2003). Religious Life under Theocracy: The Case of Iran. Journal for the Scientific Study of Religion, 42(3), 347–361.
Maffesoli, M. (1996). The time of the tribes: the decline of individualism in mass society.
TEZCÜR, G. M., & AZADARMAKİ, T. (2008). Religiosity and Islamic Rule in Iran. Journal for the Scientific Study of Religion, 47(2), 211–224.
Tezcur, G. M., Azadarmaki, T., & Bahar, M. (2006). Religious Participation among Muslims: Iranian Exceptionalism. Critique: Critical Middle Eastern Studies, 15(3), 217-232.