تأملی بر الگوی فرایندیِ مواجهه با مسئله‌ی وضعیت جامعه‌شناسی در ایران

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه جامعه شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران

2 دکترای جامعه شناسی، دانشکده ادبیات وعلوم انسانی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران

10.22034/jsi.2024.548683.1535
چکیده
مشارکت­ کنندگان دانشگاهی، الگویی متناقض­ را در مواجهه با مسئله وضعیت جامعه­ شناسی در ایران، در پیش گرفته­ اند. آنان بنا بر غلبه نظریه ­های برساختگرا در فضای آکادمیک، از حیث توصیفی، به برساختی بودن مسئله مذکور اذعان دارند و از حیث شناختی، بنا بر ملاحظاتی چون امکان تشدید ناتوانی سوژه، از ناحیه­ نسبی­گرایی رویکرد برساختی، به سمت رویکرد انتقادی، چرخشی شناختی می‌کنند؛ اما از حیث رفتاری و عاطفی، به سبب تجربه مداخله بلوک­های قدرت در ایده علم بومی، نه تنها به تاسیس جامعه ­شناسی بومی رغبتی ندارند بلکه بنا بر رویکردی اثباتی-انتقادی، راه حل را در تطبیق با یک جامعه­ شناسیِ از پیش ­مقرر و معیارین جستجو می­کنند. بنا برتحقیق حاضر و تحلیل فرایندِ نظریه زمینه­ای سیستماتیک، این دوگانگی و چرخش از رویکرد برساختگرا به انتقادی، و سپس به پوزتیویستی، بیش از آنکه گویای ضعف نظری مشارکت­ کنندگان باشد، تابعی از اقدامی سیاست ­ورزانه و پراگماتیستی، برای نقد محافظه ­کارانه­ قدرت در ایران است. گو آنکه  اتخاذ این الگوی متناقض می­تواند از طریق تشدید عدم پایبندی به سنت­های فکری و پارادایمی، به بازتولیدِ وضعیتِ حال حاضرِ جامعه ­شناسی در ایران بینجامد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


اباذری (1394) «استقرار آموزشی مکتب نیاوران»، مطالعات جامعه شناختی، دوره 22، شماره 2، صفحات151تا176
اباذری، یوسفعلی (1394) تأملی در جامعه شناسی معاصر ایران، سخنرانی در همایش هشت دهه علوم اجتماعی در دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران mehrnews.com، (خرداد1398)
اشتراوس، آنسلم؛ کربین، جولیت (1395) مبانی پژوهش کیفی؛ فنون و مراحل تولید نظریه  زمینه­ای، ابراهیم افشار، تهران:نشر نی
افشارکهن، جواد؛ پاک منش، پیمان (1392) «بررسی نظام واره مسائل معرفتی جامعه شناسی ایران با تأکید بر آراء پوپر و هابرماس»، جامعه شناسی کاربردی، سال بیست و چهارم، دوره24، شماره 4، صفحات 163تا188
آروین، بهاره (1396) «بررسی انتقادی وضعیت علوم اجتماعی دانشگاهی در ایران»، روش شناسی علوم انسانی، دوره23، شماره 91، صفحات213تا229
آزاد ارمکی، تقی (1390) جامعه شناسی علم مناقشه برانگیز در ایران، تهران:نشر علم
آزاد ارمکی، تقی (1385) علم و مدرنتیه ایرانی، تهران:انتشارات موسسه تحقیقات و توسعه علوم انسانی
آزاد ارمکی، تقی (1391) بنیان‌های فکری نظریه‌ی جامعه‌ی ایرانی، تهران:نشر علم
آزاد ارمکی، تقی (1397) دانشگاه و چالش‌های جامعه ایرانی، تهران:نشرپژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی
بستان، حسین (1392) نظریه سازی دینی در علوم اجتماعی، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه
بستان، حسین (1388) «جامعه شناسی اسلامی، به سوی یک پارادایم»، روش شناسی علوم انسانی، سال 15، شماره 61، صفحات7تا28
بلیکی، نورمن (1391) طراحی پژوهش‌های اجتماعی، تهران:نشر نی
پاشا، ابراهیم‌ (1377) «رهاورد‌ تئوری در تحقیق؛ نقدی بر تـحقیقات اجـتماعی در ایران»، ‌نامه‌ی علوم اجتماعی‌، دوره6، شماره‌‌ 10، صفحات1تا16
پایا، علی (1386) «ملاحضاتی نقادانه درباره دو مفهوم علم دینی و علم بومی»، فصلنامه‌ی حکمت و فلسفه، دوره3، شماره 10و11، صفحات39تا76
توفیق، ابراهیم (1388) آسیب­شناسی گفتمان­های هویتی و علوم اجتماعی، towfigh.blogfa.com ، (مهر1398)
توفیق، ابراهیم (1390) «جامعه دوران گذار و گفتمان پسا استعماری (تاملی در بحران علوم اجتماعی در ایران) »، جامعه شناسی ایران، سال دوازدهم، دوره3، شماره ۱ و ۲، صفحات1تا35، این مقاله، فصل دوم از کتاب درباره نظام دانش (صص70-19) را نیز تشکیل داده است.
توفیق، ابراهیم (1390) علوم انسانی ایرانی، به افق دهه80؛ بحران یا سکون، http://towfigh.blogfa.com، (مهر1398)
توفیق، ابراهیم (1396) درباره نظام دانش، تهران:نشر پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی
خسروپناه، عبدالحسین (1393) در جستجوی علوم انسانی اسلامی، قم:نشر معارف
خسروی، علی؛ معمار، ثریا (1400) «چگونگی تطبیق فرایند و ساختار مسئله مندی وضعیت جامعه شناسی در ایران»، جامعه شناسی ایران، دوره22، شماره1، صفحات 158-119
دفتر حوزه و دانشگاه (1363) در آمد بر جامعه شناسی اسلامی، تهران:نشر سمت
ذکایی، محمدسعید (1387) «چالش‌های پژوهش کیفی در علوم اجتماعی ایران»، رسانه، دوره4، شماره 73، صفحات11تا22
رفیع‌ پور، فرامرز (1390) موانع‌ رشد علمی ایران و راه‌حل‌های آن، تهران:نشر شرکت سـهامی انـتشار
سروش، عبدالکریم (1373) تفرج صنع؛ گفتارهایی در اخلاق و صنعت و علم انسانی، تهران:صراط
سوزنچی، حسین (1388) معنا، امکان و راهکارهای تحقق علم دینی، تهران:پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی
شارع پور، محمود، محمد فاضلی (1386) جامعه شناسی علم و انجمن­های علمی، تهران:پژوهشکده‌ی مطالعات فرهنگی و اجتماعی
شورای عالی انقلاب فرهنگی (1389) نقشه جامع علمی کشور، دبیرخانه‌ی شورای عالی انقلاب فرهنگی
شورای عالی انقلاب فرهنگی (1390) شورای عالی انقلاب فرهنگی، دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی
شورای عالی انقلاب فرهنگی (1393) نقشه مهندسی فرهنگی، دبیرخانه‌ی شورای عالی انقلاب فرهنگی
عبداللهی، محمد (1375) «جامعه شناسی در ایران؛ وضعیت آن در گذشته و حال و جایگاه و نقش آن در آینده»، رهیافت، دوره4، شماره 13، صفحات81تا87
عبدی‌، عباس‌ (1372) جامعه‌شناسی تحقیقات اجتماعی در ایران، تهران:سمت‌
العطاس، سید فرید (1393) گفتمان­های دگرواره در علوم اجتماعی آسیا، محمد امین قانعی راد، تهران؛ نشر پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری
فاضلی، نعمت ‌‌الله‌ (1386) «مسئله بومی‌سازی علوم اجتماعی از رویکرد مطالعات فرهنگی»، هـمایش عـلم بـومی و علم‌ جهانی‌:امکان‌ یا امتناع؟انجمن جامعه‌شناسی ایران
قانعی راد، محمد امین (1388) «شناخت و علایق انسانی در جامعه شناسی ایران»، سیاوش قلی پور، جامعه شناسی ایران، دوره 10، شماره 2، صفحات3تا31
قانعی راد، محمد امین (1389) «مرور انتقادی بر تلاش‌های ایرانی برای توسعه جامعه شناسی­های دگرواره»، جامعه شناسی ایران، دوره11، شماره 1، صفحات124تا158
قانعی راد، محمد امین؛ توکل، محمد؛ سوختانلو، حسین (1392) «انگیزش‌ها و کنش‌های راهبردی دانشجویان تحصیلات تکمیلی در نگارش مقالات علمی بین المللی»، مطالعات اجتماعی ایران، دوره 7، شماره 2، صفحات155تا184
کتبی، مرتضی (1381) «فئودالیسم سازمانی:مانع پا گرفتن تحقیق در ایران»، فرهنگ و پژوهش، شماره پیاپی 100، صفحات60 تا 61
کتبی، مرتضی؛ سپهری، سهیلا (1347) «مسائل انسانی در علوم اجتماعی در ایران»، نامه علوم اجتماعی، دوره قدیم، شماره 1
کچوئیان، حسین و جلیل کریمی (1385) «پوزیتیویسم و جامعه شناسی در ایران»، نامه علوم اجتماعی، وره3، شماره 28
کرسول، جان دبلیو (1391) طرح پژوهش رویکردهای کیفی، کمی و ترکیبی، مریم دانای طوس، تهران:نشر جهاد دانشگاهی واحد علامه طباطبایی
گلچین، مسعود؛ توفیق، ابراهیم؛ خورسندی، زهره (1390) «تحلیل گفتمان روشن فکران ایرانی درباره علوم جدید»، مسائل اجتماعی ایران، دوره2، شماره 1 ، صفحات38تا60
گلشنی، مهدی (1380) از علم سکولار تا علم دینی، تهران:انتشارات پژوهشگاه علوم انسانی  و مطالعات فرهنگی
لهسائی‌زاده، عبد العلی‌ (1375) «موانع‌ پژوهش علوم اجتماعی در ایران»، رهیافت، دوره6، شماره‌ 14، صفحه 97تا 104
محدثی، حسن (1390) «تمایز نظریه اجتماعی و نظریه جامعه شناختی راه حلی برای مشکل اسلامی سازی جامعه شناسی در ایران»، مطالعات اجتماعی ایران، دوره5، شماره 4، صفحات86تا112
نراقی، احسان (1344) علوم اجتماعی و سیر تکوینی آن، تهران:نشر دانشگاه تهران
نصر، سیدحسین (1379) نیاز به علم مقدس، حسن میانداری، تهران؛ مؤسسه فرهنگی طه
وظایف شورای عالی انقلاب فرهنگی، sccr.ir، (تیر1398)
همایش علوم اجتماعی درایران؛ دستاوردها و چالش ها (1389) ، http://www.isa.org.ir، (خرداد1398)
Corbin, J & Strauss, A. L. (2008) .Basic of Qualitative Research: Techniques and Procedures for developing grounded theory (3rd Ed.) . Thousand Oaks: Sage Publications. 
Corbin, Joliet, & Strauss, Anslem L. (2015) .Basic of Qualitative Research: Techniques and Procedures for developing grounded theory (3rd Ed.) . Thousand Oaks: Sage Publications
Denzen, N. K. (1970) .The Research Act In Sociology.London:Butterworth