دولت و جامعۀ پیشامدرنِ قاجار نقدی بر نظریۀ شیوۀ تولید آسیایی

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده

دانشیار گروه آموزشی جامعه‌شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه رازی، کرمانشاه، ایران

10.22034/jsi.2024.547679.1532
چکیده
این مقاله به کمک توصیف و استفاده از داده‌های تاریخی به تحلیل دولت و جامعۀ پیشامدرن ایران در دوره قاجار می‌پردازد. روش آن توصیفی-تحلیلی با رویکرد جامعه شناسی تاریخی است که از فنِ بررسی اسناد برای گردآوری استفاده کرده است. یافته‌ها نشان می‌دهند: 1. مالیات و عوارض گمرکی تنها منابع درآمد دولت بودند؛ ضعف در مالیات‌ستانی و فساده گسترده، دولت را در تنگناهای مالی چاره‌ناپذیری قرار داده بود. 2. ناتوانی در پرداخت مواجب قشون و نگهداشت دایمی آنان، امکان تشکیل قوای نظامی مستقل از ایل‌ها را ناممکن ساخته بود و دولت در دفاع از مرزها و کنترل داخلی ناتوان بود. 3. نظام قضایی در تدوین قانون و اجرای احکام وحدت رویه نداشت؛ این امور در خارج از پایتخت و مرکز ایالات به متنفذان و مقامات محلی واگذار می‌شد. 4. بوروکراسی محدود به پایتخت و ناتوان از کنترل سرحدات کشور بود ولی جامعه قدرتمند و پرتوان بود. 5. ایل‌ها با داشتنِ شیوۀ تولید متفاوت، قدرت نظامی و همبستگی زیاد کانون‌های قدرت مستقلی بودند که همواره قدرتی بالقوه در مقابل حکومت مستقر بودند. ویژگی‌های ذکر شده نشان می‌دهند که دولت پیشامدرن ایران با ادعای نظریه شیوۀ تولید آسیایی مبنی بر قدرتمند بودن و در اختیار داشتن دیوانسالاری فراگیر و متمرکز همخوانی ندارد و جامعۀ ایرانی نیز جامعه‌ای نیرومند و نامتمرکز در مقابل حکومت بود. بنابراین برای فهم جامعۀ ایرانی نیازمند نظرورزی متفاوت و پرهیز از نگاه شرق‌شناسانه هستیم.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


اشرف، احمد (1359)، موانع تاریخیِ رشد سرمایه‌داری در ایران: دورۀ قاجاریه، تهران: زمینه.
اعتضادالسلطنه، علی‌قلی‌میرزا (1370)، اکسیرالتواریخ؛ تاریخ قاجاریه از آغاز تا 1259 ه.ق، به اهتمام جمشید کیانفر، تهران: تهران: اساطیر.
اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌خان (1376)، مرآت‌البلدان: به کوشش عبدالحسین نوایی و میرهاشم محدث، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
افضلی، رسول (1383)، «رویکرد فرهنگی به نظم سیاسی پیشامدرن و زمینه‌های تاریخی دولت پیشامدرن در ایران»، سیاست- مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی،  شماره  63، 38-1.
اکبری، علی و میزبانی، مهدی (1383)، «درآمدی بر شناخت ویژگی‌های جمعیت و جوامع عشایری در ایران»، مطالعات ملی، سال پنجم، شماره اول، 43-9.
الگار، حامد (1369)، دین و دولت در ایران: نقش علما در دورۀ قاجار، ترجمۀ ابوالقاسم سری، تهران: توس.
امیرخسروی، بابک (1398)، دولت در ایران: نقدی بر نظریۀ شیوۀ تولید آسیایی، تهران: اختران
امین‌الدوله، علی (1370)، خاطرات سیاسی امین‌الدوله، به کوشش حافظ فرمانفرمائیان، تهران: امیرکبیر.
آبراهامیان، یرواند (1389)، تاریخ ایران مدرن، ترجمۀ محمدابراهیم فتاحی، تهران: نی.
آبراهامیان، یرواند (1393)، «استبداد شرقی: بررسی ایران عصر قاجار»، در جامعه‌شناسی سیاسی ایران، تهران: شیرازه.
آقازاده، جعفر (1396)، «اقدامات فتحعلی‌شاه قاجار برای کسب مشروعیت سیاسی بر اساس روش‌های جاری در دورۀ اسلامی»، فصل‌نامۀ پژوهش‌های تاریخی، سال نهم، شمارۀ 1، 126-107.
آقازاده، جعفر و حسینی، سجاد (1396ا)، «مبانی مشروعیت حکومت آقامحمدخان قاجار»، جستارهای تاریخی، سال هشتم، شمارۀ 2، 198-171.
آندرسون، پری (1398)، تبار دولت‌های استبدادی، ترجمۀ حسن مرتضوی، تهران: ثالث.
بروگش، هاینریش (1389)، سفری به دربار صاحبقران 1861-1859، ترجمۀ محمدحسین کردبچه، تهران: اطلاعات.
بوئه، موریتس وان کوتسه (1348)، مسافرت به ایران، ترجمۀ محمود هدایت، تهران: امیرکبیر.
تورنتون، لین (1374)، تصاویری از ایران: سفر کلنل کلمباری به دربار شاه ایران 1249 تا 1265 هجری قمری، ترجمۀ مینا نوایی، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی.
جونز، هارفورد (1386)، روزنامۀ سفر خاطرات هیات اعزامی انگلستان به ایران، ترجمۀ مانی صالحی، تهران: ثالث.
جهانگیرمیرزا (1384)، تاریخ، به سعی و اهتمام عباس اقبال، تهران: علم.
خسروبیگی، هوشنگ (1384)، وزارت لشکر در دوره قاجاریه، پیک نور، دوره 3، شماره 5، 99-94.
خسروی‌زاده، صباح و قیصریان فرد، هادی (1392)، «تشکیلات وزارت خارجه ایران در دوره ناصری»، مطالعات تاریخ فرهنگی، سال پنجم، شماره هفده، 62-41.
خنجی، محمدعلی (بی‌تا)، بررسی تاریخ ماد و منشاء نظریۀ دیاکونف، تهران: حکمت.
دروویل، گاسپار (1367)، سفر در ایران، ترجمه منوچهر اعتماد مقدم، تهران: شباویز.
دوسرسی، کنت (1362)، ایران در 1839-1840، ترجمۀ احسان اشراقی، تهران: دانشگاهی.
ذکاء، یحیی (1395)، تاریخچه ارگ سلطنتی تهران و کاخ گلستان، تهران: سفیران.
راولینسون، هنری (1362)، سفرنامه راولینسون: گذر از ذهاب به خوزستان، ترجمه سکندر امان‌الهی بهاروند، تهران: آگاه.
رنه، هانری (1335)، سفرنامۀ از خراسان تا بختیاری، ترجمۀ همایون فره‌وشی، تهران: امیرکبیر.
ریاضی هروی، محمدیوسف (1372)، عین‌الوقایع: به کوشش محمدآصف فکرت، تهران: انتشارات آموزش انقلاب اسلامی.
ژوبر، پی (1347)، مسافرت در ایران و ارمنستان، ترجمۀ علیقلی اعتماد مقدم، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
سپهر، عبدالحسین (1385)، مرآت الوقایع مظفری، تصحیح عبدالحسین نوایی، تهران: میراث مکتوب.
سپهر، محمدتقی لسان‌الملک (1344، 1377)، ناسخ‌التواریخ: تاریخ قاجاریه، به اهتمام جمشید کیانفر، تهران: اساطیر.
سِرِنا، کارلا (1363)، مردم و دیدنی‌های ایران: سفرنامه کارلا سِرِنا،  ترجمۀ غلامرضا سمعیی، تهران: نشر نو.
سنجابی، علی­اکبرخان (1380)، ایل سنجابی و مجاهدت­های ملی ایران، تحشیه دکتر کریم سنجابی، تهران: شیرازه.
شایگان، علی (1396)، حقوق مدنی ایران، تهران: مهر کلام.
شوشتر، مورگان (1344)، اختناق ایران، ترجمۀ ابوالحسن موسوی شوشتری، تهران: صفی‌علیشاه.
شهبازی، داریوش (1400)، تاریخ قشون قاجاریه، تهران: ماهریس.
صفی‌نژاد، جواد (1381)، شیوه‌های اخذ مالیات در مناطقی از عشایر لرنشین ایران، نامۀ انسانشناسی، دوره 1، شمارۀ 1، صص 31-17.
عباسی شاهکوه،  مهدی (1398)، نسبت‌سنجی مناسبات قدرت، دولت و جامعه در ایرانِ پیشامدرن، فصلنامه دولت پژوهی، 5 (18)، 129-97.
عیسوی، چارلز (1362)، تاریخ اقتصادی ایران: عصر قاجار 1332-1215ه.ق، ترجمۀ یعقوب آژند، تهران: گستره.
فلاندن، اوژن (1353)، سفرنامه اوژن فلاندن به ایران، ترجمۀ حسین نورصادقی، تهران: اشراقی.
فلور، ویلم (1365)، جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ترجمۀ ابوالقاسم سری، تهران: توس.
فلور، ویلم و بنانی، امین (1398)، نظام قضایی عصر قاجار و پهلوی، ترجمۀ حسین زندیه، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
فوکو، میشل 1382)، مراقبت و تنبیه، ترجمۀ افشین جهاندیده و نیکو سرخوش، تهران: نی.
کاتوزیان، محمدعلی (1366)، اقتصاد سیاسی ایران: از مشروطیت تا سقوط رضاشاه، ترجمۀ محمدرضا نفیسی، تهران: پاپیروس، ج 1 و2.
کاتوزیان، محمدعلی (1383)، «جامعه کم‌آب وپراکنده: الگوی تحول دراز مدت اجتماعی-اقتصادی در ایران»، در جامعه‌شناسی تاریخی در ایران: نفت و توسعه، تهران: مرکز.
کاظمی، حجت (1399)، نظریۀ استبداد شرقی و ماهیت دولت و جامعه در ایران پیشامدرن، پژوهش سیاست نظری، شماره 28، 367-329.
کرزن، جرج (1373)، ایران و قضیۀ ایران، ترجمۀ غلامعلی وحید مازندرانی، تهران: علمی فرهنگی.
کرمانی، ناظم‌الاسلام (1357)، تاریخ بیداری ایرانیان، به اهتمام علی‌اکبر سعید سیرجانی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
گاردان، آلفردو (1362)، ماموریت ژنرال گاردان در ایران، ترجمۀ عباس اقبال، تهران: نگاه.
لایارد، اوستن هنری (1376)، سفرنامه لایارد یا ماجراهای اولیه در ایران 1842-1840، ترجمۀ مهراب امیری، تهران: آنزان.
لمبتون، آن (1362)، «تاریخ ایلات ایران»، ترجمۀ علی تبریزی، در ایلات و عشایر (مجموعه مقالات)، تهران: آگاه.
لمبتون، آن (1375)، ایران عصر قاجار، ترجمۀ سیمین فصیحی، مشهد: جاویدان.
مارکس، کارل (1378)، صورت‌بندی‌های اقتصادی پیشاسرمایه‌داری، ترجمۀ خسرو پارسا، تهران: دیگر.
مارکس، کارل (1399)، گروندریسه؛ دست‌نوشته‌های اقتصادی سیاسی 1857-1858، ترجمۀ کمال خسروی، حسن مرتضوی، تهران: لاهیتا.
مخبر، عباس (1371)، ترجمۀ کتاب سلسله پهلوی و نیروهای مذهبی به روایت تاریخ کمبریج، تهران: طرح نو.
مرادی‌نیا، محمدجواد، مطلبی، مطلب (1397)، «چالش‌ها و موانع پرداخت قشون و تاثیر آن بر امنیت ولایت کرمانشاهان در دوره قاجار»، مطالعات تاریخی جنگ، دوره 2، شماره 2، 180-165.
مرتضایی‌فرد، محمود؛ بیگدلی، علی؛ علی‌صوفی، علیرضا (1397)، «تحولات اصلاحات قضایی در دوره امیرکبیر و سپهسالار»، فصلنامه پژوهش حقوق عمومی، سال 20، شماره 59، 215-190.
مستوفی، عبدالله (1365)، شرح زندگانی من: تاریخ اجتماعی و اداری دورۀ قاجار، تهران: زُوار.
مطلبی، مطلب (1395)، ایلات کرمانشاهان و نقش آن‌ها در قشون ایران عصر قاجار، تهران: سازمان اسناد و کتابخانه ملی.
معیرالممالک، دوستعلی (1388)،  رجال عصر ناصری، تهران: نشر تاریخ.
ملکم خان، میرزا (بی‌تا)، کتابچه غیبی، نسخه خطی شماره 9301، تهران: کتابخانه مرکزی.
ملکم، سِر جان (1362)، تاریخ ایران، ترجمۀ اسماعیل حیرت، تهران: سنایی.
نفیسی، سعید (1372)، تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران در دوره معاصر، ج 1، تهران: اهورا.
نویدی، داریوش (1386)، تغییرات اجتماعی-اقتصادی در ایران عصر صفوی، ترجمۀ هاشم آقاجری، تهران: نی.
ورهرام، غلامرضا (1367)، نظام سیاسی و سازمان‌های اجتماعی در عصر قاجار، تهران: معین.
ولی، عباس (1380)، ایران پیش از سرمایه‌داری، ترجمۀ حسن شمس‌آوری، تهران: مرکز.
ویتفوگل، کارل (1398)، استبداد شرقی، ترجمۀ محسن ثلاثی، تهران: ثالث.
هدایت، رضاقلی‌خان (1380)، تاریخ روضه‌الصفای ناصری، به کوشش جمشید کیانفر، تهران: اساطیر.
Sheil, L. M (1856), Glimpses of Life and Manners in Persia, London.