آرایش جدید بدن مجرمان در آستانه‌ی مشروطیت نشانه‌شناسی تصاویر زندانیان و اعدامیان دوره‌ی ناصری تا انقلاب مشروطه

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری ارتباطات دانشگاه علامه طباطبایی،تهران،ایران.

2 استادیار گروه مطالعات فرهنگی دانشکده علوم انسانی، دانشگاه علم و فرهنگ تهران، تهران، ایران.

10.22034/jsi.2024.2014250.1674
چکیده
دوربین عکاسی در زمان محمدشاه قاجار و به همت او وارد ایران شد و دو دهه بعد با حمایت‌های ناصرالدین‌شاه مجموعه‌‌تصاویر عظیمی توسط او و زیر سایه‌ی خودش -توسط عکاسانی دیگر- تولید شدند. تاریخ عکاسی ایران با سوژه‌ها‌ی منتخب ناصرالدین‌شاه و عکاسان زمان او پیوند محکمی دارد. انتخاب موضوعات عکاسی مهم‌تر از آنکه علاقه‌ی شاه و سرگرمی او باشد، از شرایط اجتماعی دوران و تحولاتی که در حال وقوع بود، بسیار تأثیر می‌پذیرفت. ورود به دنیای جدیدی از ثبت تصویر که تا پیش از این تنها از طریق نقاشی ممکن بود، با تحولاتی اجتماعی در ایران همراه شد؛ از جمله‌ی این دگرگونی‌ها، تغییر در آیین کیفری و مواجهه با مجرم است. عکس‌های به‌جامانده از این دوران، نشانگر این است که مفهومی تحت عنوان زندانی یا مجرم و متهم اساساً واجد نوع دیگری از انضباط شده و در حال عبور از نظم پیشین است. سوژه‌ی زندانی در کنار موضوعاتی مثل زنان، درباریان و... اهمیت یافته است و آرایش تن او نشانی از خشونت عریان حاکم را بر خود ندارد. زمان ثبت این تصاویر فاصله‌ی چندانی با وقوع انقلاب مشروطیت و تغییرات گسترده‌تری که رقم زد، ندارد. دگرگونی‌های کیفری را عموماً به بعد از انقلاب منسوب می‌دانند؛ اما عکس‌ها نشان می‌دهند خاستگاه این تغییر به شکل جدی در دوران ناصرالدین‌شاه بوده و پس از او ادامه داشته است. این مقاله در پی آن است تا با روش نشانه‌شناسی تاریخیِ تصاویر زندانیان به این سؤال پاسخ دهد که بدن مجرم در سال‌های منتهی به انقلاب مشروطیت چه آرایش جدیدی پیدا کرده و این امر چگونه ممکن شده است. بررسی و دسته‌بندی این تصاویر، ظهور متخصص‌های جدیدی در ردیف پزشکان و کشیشان را نشان می‌دهد که آن عکاسان هستند. در این سازوکار جدید انضباطی، مستقیماً با آمران شکنجه مواجه نیستیم؛ بلکه عکاسی هم‌راستا با صحنه‌آرایی و چیدمان اعمال شکنجه، مجریان اصلی را از دیده‌ها پنهان می‌کند و با حذف صحنه‌های خشن تعذیب و نشانه‌های آن، از شدت موضوع می‌کاهد.

کلیدواژه‌ها


امیرحاجیلو، زهرا و همکاران (۱۴۰۲). نمایش مرگ. تهران: خانه‌ی فرهنگ و هنر مان.
ثواقب، جهانبخش (۱۳۹۴). مجازات‌های عرفی مجرمان در عصر قاجاریه (از آغاز تا مشروطه ۱۳۲۴-۱۲۰۹ق). جستارهای تاریخی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال ششم، شماره‌ی اول، بهار و تابستان ۱۳۹۴، صص. ۲۳-۴۵.
خلیلی، نسیم (۱۳۹۱). نشانه‌شناسی تاریخی. تهران: کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، شماره‌ی ۱۷۱.
ذکاء، یحیی (1388). تاریخ عکاسی و عکاسان پیشگام در ایران. چاپ سوم. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
ربیعی، ناصر و راهرو خواجه، احمد (۱۳۹۰). تاریخ زندان در عصر قاجار و پهلوی. تهران: ققنوس.
رجالی، داریوش (۱۳۸۵). انتظام و مجازات، درآمدی بر شکل‌گیری نهادهای انضباطی در ایران. تهران: همشهری خردنامه، شماره‌ی ۲.
زنگی‌آبادی، نازنین (1393). اخبار عکاسی در عهد ناصری. تهران: پیکره.
زین‌الصالحین، حسن و فاضلی، نعمت‌الله (1394). تاریخ، جامعه، و بازنمایی کارکردهای ایدئولوژیک عکاسی در دوری قاجار: پیش و پس از مشروطه. تحقیقات تاریخ اجتماعی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی سال پنجم، شماره‌ی دوم، پاییز و زمستان 1394.
زین‌الصالحین، حسن و فاضلی، نعمت‌الله (۱۳۹۹). سرآغاز عکاسی در ایران (درآمدی انتقادی بر تاریخ عکاسی ایران در دوره‌ی ناصری). تهران: نشریه‌ی هنرهای تجسمی، دوره‌ی ۲۵، شماره‌ی ۱.
سکولا، آلن (1992). بایگانی و تن. ترجمه: مهران مهاجر (1390). تهران: آگه.
شمس، علی (۱۳۹۹). بررسی عکس‌های محکومان در عهد ناصری با رویکرد تبارشناسی فوکو. پایان‌نامه‌ی کارشناسی. مؤسسه‌ی غیرانتفاعی ارم سبز شیراز.
شیخ، رضا (۱۳۷۸). افول تمثال همایونی. تهران: نشریه‌ی تاریخ معاصر ایران، شماره‌ی ۱۰.
شیخ، رضا (۱۳۸۴). شهروند شاهوار: صدسال اول عکاسی چهره در ایران (۱۸۵۰-۱۹۵۰). تهران: عکس‌نامه، سال ۵، شماره‌ی ۱۹.
طهماسب‌پور، محمدرضا (1392). ناصرالدین، شاه عکاس (ویرایش سوم). تهران: تاریخ ایران
طهماسب‌پور، محمدرضا و همکاران (۱۴۰۱). عکسیه. تهران: مان سنتر.
فوکو، میشل (1975). مراقبت و تنبیه، تولد زندان. ترجمه: افشین جهاندیده، نیکو سرخوش (1378). تهران: نی.
خزائی، یعقوب و خزائی، شیرزاد (1397). تحول در آیین‌های اعدام در گذار از دوره‌ی قاجار به مشروطه و پهلوی (از مرگ هزارباره تا نقطه‌ی صفر تعذیب). پژوهش‌های تاریخی ایران و اسلام، شماره‌ی 23، پاییز و زمستان ۱۳۹۷.
نبوی، محمد (۱۳۹۲). سوژه به‌مثابه‌ی ابژه، عکاسی و بدن انسان. تهران: مینوی خرد.
 
Carrabine, Eamonn (2017). Historical Representations of Crime and the Criminal. Oxford Research Encyclopedia of Criminology
Finn, Jonathan (2009), The Unites States of America: The University of Minnesota Press
Helbig, Elahe (2022). Performing Violence, Displaying Evidence: Photoghraghs Of Criminals and Political Inmates in Qajar Iran.
Sekula, Allan (1987)Photography: Current Perspectives. Rochester, New York : Light Impressions Co.
Tagg, John. (1988). Burden of Representation: essays on photographies and Histories in. London: MACMILLAN EDUCATION LTD.