مطالعه چند موردی پیامدهای مهاجرت متخصصان به خارج از کشور در مشهد

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناسی ارشد جامعه‌شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران،تهران، ایران

2 استادیار گروه جامعه‌شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

10.22034/jsi.2025.2045998.1749
چکیده
این پژوهش به بررسی پیامدهای مثبت و منفی مهاجرت متخصصان در سه حوزة فنی-مهندسی، حوزة بهداشت و سلامت، و حوزة علوم انسانی در سطح سه سازمان و محیط کاری مشخص در شهر مشهد می‌پردازد. ابزار گرد‌آوری داده‌ها مصاحبة عمیق و شیوة تحلیل داده‌ها تحلیل مضمون است. یافته‌ها نشان می‌دهد مهاجرت متخصصان منجر به کاهش بهره‌وری و اثربخشی، افزایش هزینه‌های جایگزینی نیرو، اختلال در انتقال دانش، کاهش رضایت شغلی و افزایش تمایل به مهاجرت در میان نیروهای باقی‌مانده شده است. همچنین تلقی مهاجرت به‌مثابه موفقیت، کاهش تعلق سازمانی و شکل‌گیری روابط کاری ناپایدار از دیگر آثار فرهنگی و نهادی این پدیده است. با این حال، در برخی موارد، سازمان‌ها با بهبود نظام مستندسازی و انتقال دانش، سطحی از تاب‌آوری را ایجاد کرده‌اند. نتایج این پژوهش ضرورت بازنگری در سیاست‌گذاری‌های منابع انسانی و توسعه ظرفیت‌های درون‌سازمانی برای مواجهه با پیامدهای مهاجرت را برجسته می‌سازد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

اخباری‌فرد، امیرحسین و شیرزادی، رضا و سلطانی، فخرالدین (1403). بررسی وضعیت مهاجرت طی سال‌های پس از انقلاب و عوامل مؤثر بر تشدید آن. مطالعات توسعة اجتماعی ایران، 16(2): 177-196. https://sanad.iau.ir/fa/Journal/jisds/Article/821030
تائب، سعید (1387). مهاجرت نخبگان: شکست روند توسعه. سیاست خارجی، 22(1): 17-38.
خداخواه، امیر (1399). تأثیر مهاجرت بر آیندة توسعه اقتصادی و اجتماعی ایران. مطالعات علوم اجتماعی، 6(4): 76-89.
خسروی، احمدعلی و خسروی، سعید و منصوری بیدکانی، مهدی و سلطانعلی، میر (1398). مهاجرت نخبگان و رابطة آن با توسعه: فرصت‌ها و چالش‌ها برای سیاستگذاران. راهبردهای آموزش در علوم پزشکی، ۱۲(۶) :۸-۱۸. https://edcbmj.ir/article-1-2330-fa.html
دهقان، حسین و صادقی، احمد و کرمانی، مهدی (1400). بررسی تأثیر تعلق ملی برگرایش به مهاجرت خارج از کشور. پژوهش‌های جامعه‌شناختی، 15(2): 97-124.
سیدمیرزایی، محمد (1383). نگاهی به پدیدة فرار مغزها. نامه پژوهش فرهنگی، 8(9): 81-98.
شاه‌آبادی، ابوالفضل و جامه‌بزرگی، آمنه (1392). تأثیر مهاجرت نخبگان بر عرضة نوآوری (رهیافت پانل دیتا). علوم اجتماعی دانشگاه فردوسی مشهد، 10(2): 149-170.
شکیباراد، صابری و ثابت (1400). برساخت اجتماعی مهاجرت بین‌المللی نخبگان و پیامدهای توسعه‌ای آن به شیوة پژوهش زمینه‌ای. توسعه اجتماعی ایران، 14(1): 167-187.
صادقی جعفری، جواد و شینی، پگاه (1402). بررسی تمایل به مهاجرت از ایران و عوامل مؤثر بر آن (مورد مطالعه: دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه اصفهان). مطالعات اجتماعی ایران، 17(2): 29-56. https://doi.org/10.22034/jss.2024.2004302.1778
عبدالهی، عادل و رضایی، مریم (1401). تمایل به مهاجرت از ایران و عوامل مؤثر بر آن: نتایج تحلیل ثانویة پیمایش سرمایة اجتماعی در سال 1397. مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم اجتماعی، 14(4): 159-187. https://doi.org/10.22035/isih.2022.4600.4549
قانعی‌راد، محمدامین (1383). توسعه ناموزون آموزش عالی: بیکاری دانش‌آموختگان و مهاجرت نخبگان. رفاه اجتماعی، 4(15): 169-208. https://refahj.uswr.ac.ir/article-1-1909-fa.html
محسنی، علی و اویسی، اسماعیل (1402). آسیب‌شناسی و راهکارهای حل مسأله مهاجرت نخبگان در ایران. مطالعات علوم اجتماعی، 9(2): 95-109.
مفتخری، جعفری، ابونوری، و نادمی (1400). تأثیر متغیرهای نهادی بر فرار مغزها در کشورهای در حال توسعه مطالعه موردی کشورهای منطقه منا. رفاه اجتماعی، 21(83): 307-348.
میرترابی، سعید و خاوری‌نژاد، سعید (1393). علل مهاجرت نخبگان از ایران از منظر اقتصاد سیاسی بین‌الملل  (با تأکید بر دهة 1380). تحقیقات سیاسی و بین‌المللی، 6(19): 199-234.
 
 
Abu-Rashed, J., & Slottje, D. J. (1991). A Theoretical Analysis of the Beneficial Effects of the Brain-Drain Phenomenon. Canadian Journal of Development Studies, 12(2), 357–366. https://doi.org/10.1080/02255189.1991.12005924
Asres, A. (2016). “Impact of Brain Drain on Sub-Saharan Africa”.  the Reporter, Www.thereporterethiopia.com, 10 Dec. 2016, www.thereporterethiopia.com/3042/.
Becker, G. S. (1993). Human Capital: A Theoretical and Empirical Analysis, with Special Reference to Education (3rd ed.). University of Chicago Press.
Burt, R. S. (1992). Structural Holes: The Social Structure of Competition. Harvard University Press.
Cambridge Dictionary (2016). “Brain Drain” Retrieved July 4th, 2017 from Cambridge Dictionary. Cambridge. Canada.
Chimanikire D. P. (2005). Brain drain: Causes, and Economic Consequences for Africa. African Association For Public Administration Management, 27th AAPAM Annual Roundtable conference, Zambezi Sun Hotel, Livingstone, Zambia, 5th – 9th December.
Granovetter, M. S. (1973). The Strength of Weak Ties. American Journal of Sociology, 78(6), 1360–1380. https://www.jstor.org/stable/2776392
Grossmann, V., & Stadelmann, D. (2013). Wage effects of high-skilled migration: International evidence. World Bank Economic Review, 27(2), 297–319.
Hofstede, G., Neuijen, B., Ohayv, D. D., & Sanders, G. (1990). Measuring Organizational Cultures: A Qualitative and Quantitative Study Across Twenty Cases. Administrative Science Quarterly, 35(2), 286–316.
Lengnick-Hall, C. A., Beck, T. E., & Lengnick-Hall, M. L. (2011). Developing a Capacity for Organizational Resilience through Strategic Human Resource Management. Human Resource Management Review, 21(3): 243-255.
Ngoma. A. & Ismail, N. (2013). The impact of brain drain on human capital in developing countries. South African journal of economics, 81(2): 211-224.
Okeke, N. (2013). Brain Drain: Do Economic Conditions “Push” Doctors Out Of Developing Countries?, Social Science And Medicine, 98: 169-178.
Pfeffer, J., & Salancik, G. R. (1978). The External Control of Organizations: A Resource Dependence Perspective. New York: Harper & Row. https://ssrn.com/abstract=1496213
Ruiz, I., & Vargas-Silva, C. (2015). The Labor Market Impacts Of Forced Migration. American Economic Review, 105(5): 581–586.
Saiyadain M. (2003). Organisational Behaviour. Mcgraw-Hill Education (India) Ltd.
Schein, E. H. (1985). Organizational Culture and Leadership. Jossey-Bass.
Schultz, T. W. (1961). Investment in Human Capital. The American Economic Review, 51(1), 1–17.
Sjaastad, L. A. (1962). The Costs and Returns of Human Migration. Journal of Political Economy, 70(5), 80–93. http://www.jstor.org/stable/1829105
Wasserman, S., & Faust, K. (1994). Social Network Analysis: Methods and Applications. Cambridge University Press. https://psycnet.apa.org/doi/10.1017/CBO9780511815478
Wong, K. & Yip, C. (1999). Education, Economic Growth, and Brain Drain. Journal of Economic Dynamics and Control, Vol. 23: 699-726. https://ssrn.com/abstract=128028
 
دوره 25، شماره 4
زمستان 1403
صفحه 5-31