«بنیادگرایی» اسلامی و بدیل‌های مفهومی آن

نویسندگان

1 دانش آموخته دکتری جامعه شناسی

2 عضو هیأت علمی گروه جامعه‌شناسی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران

10.22034/jsi.2020.244318

چکیده

گاه برخی مفاهیم از فرط استفاده در حوزه‌های مختلف، کشسان­شده و قدرت توضیح­دهندگی خود را از دست می‌دهند و به­جای توضیح واقعیت، خود به حجاب واقعیت تبدیل می­شوند. درباره مفهوم بنیادگرایی چه می­توان گفت؟ آیا این مفهوم، توضیح­دهنده آن­چه که بنیادگرایی خوانده می­شود، است یا باید از مفاهیم جایگزین استفاده نمود؟ آیا مفهوم بنیادگرایی را خارج از خاستگاه آن که آمریکای پروتستانِ قرن بیستم است می­توان به­کار برد؟
در پاسخ به این سوالات، دو گروه موافق (قائلان به کفایت مفهوم بنیادگرایی) و مخالف (قائلان به عدم کفایت) وجود دارند. لارنس، ریزبروت، آلتمیر، سامرز، شوارتز و لیندلی جزء دسته اول و از معتقدان به تعریف بنیادگرایی بر اساس تشابهات در ادیان و فرهنگ­های مختلف هستند. در مقابل، قائلان به عدم کفایت مانند روتون، هانتر، سعید، بروینسن و فریدمن منتقد استفاده از بنیادگرایی در سایر فرهنگ­ها و ادیان بوده و به­دنبال جعل معادل برای این مفهوم هستند.
یکی از این فرهنگ‌ها و ادیان، جهان اسلام و دین اسلام است. کاربرد اصطلاح بنیادگرایی در زمینه اسلامی چگونه ارزیابی می­شود؟ و چه معادل­هایی را برای بنیادگرایی در جهان اسلام می­توان پیشنهاد داد؟ جهت پاسخ به این سوال با 18 متخصص­، مصاحبه به­عمل آمده و از خلال تحلیل محتوای این مصاحبه­ها مفاهیم نص­گرایی، افراط­گرایی، اصول­گرایی، اسلامیسم، رادیکالیسم و جزم­گرایی به­عنوان معادل­های بنیادگرایی اسلامی به­دست آمده که پس از نقد و بررسی آن­ها سه مفهوم «سلفی جهادی»، «نص­گرایی جهادی» و «نص­گرایی تکفیری»
به­عنوان معادل­های کم و بیش نزدیک به بنیادگرایی اسلامی، پیشنهاد گردیده­اند.
 
 

کلیدواژه‌ها


.- - ------روا، اولیویه (1387)، اسلام جهانی شده، ترجمه حسن فرشتیان، قم: موسسه بوستان کتاب.
ابوزید، نصر حامد (1394)، اندیشه و تکفیر (یک گفتگوی بلند)، ترجمه محمد جواهر­کلام، تهران: نگاه معاصر.
اسپوزیتو، جان و جان وال (1393)، جنبش­های اسلامی معاصر (اسلام و دموکراسی)، ترجمه شجاع احمدوند، تهران: نشر نی، چاپ اول، 1389.
افشاری‌راد، داود (1391)، "دلایل سیاست سرکوبگرانه در قبال شیعیان عربستان سعودی با رویکرد بنیادگرایی اسلامی"، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، تهران: دانشکده علوم‌سیاسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی.
آشوری، داریوش (1351)، دانشنامه سیاسی، تهران: نشر مروارید.
برگر، پیتر ال (1380)، افول سکولاریزم، دین خیزش­گر و سیاست جهانی، ترجمه افشار امیری، تهران: نشر پنگان.
بقالی، هاوژین (1389)، " بررسی ساز و کار­های تاثیرگذار دین بر هویت اجتماعی کردها (مطالعه موردی: سلفیسم در کردستان)"، پایان نامه کارشناسی ارشد، تهران: دانشکده علوم اجتماعی و اقتصاد دانشگاه الزهرا.
حاجی­هاشمی، مرضیه و علی­محمد حاضری (1393)، شناخت مؤلفه­های بنیادگرایی دینی در ایران با رویکرد بومی، مجله جامعه­شناسی ایران، دوره 15، تابستان  1393، شماره 2، 125-87.
حنایی کاشانی، محمد سعید (1381)، مقدمه کتاب آزادی بیان در اسلام (مجموعه مقالات)، تألیف محمدهاشم کمالی، ترجمه محمد سعید حنایی کاشانی، تهران: قصیده سرا.
درویشی، هادی و احمد رضایی (1399)، در معنا و شاخص­های بنیادگرایی اسلامی، تهران: فصلنامه مطالعات فرهنگی و ارتباطات، دوره 16، زمستان 1399، شماره 6، 70-91.
دکمجیان، هرایر (1366)، اسلام در انقلاب، جنبش­های اسلامی در جهان عرب (بررسی پدیده بنیادگرایی اسلامی)، ترجمه حمید احمدی، تهران: انتشارات کیهان.
دمنت، پیتر آر. (1390)، بنیادگرایی، جهان اسلام و نظم بین الملل، ترجمه محمود سیفی پرگو، تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق(ع).
رمضان، طارق (1386)، مسلمانان غرب و آینده اسلام، ترجمه امیر رضایی، تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
روا، اولیویه (1378)، تجربه اسلام سیاسی، ترجمه محسن مدیر شانه­چی و حسین مطیعی امین، تهران: انتشارات بین المللی الهدی.
روتون، میلس (1389)، بنیادگرایی، ترجمه بیژن اشتری، تهران: نشر افکار.
زرجینی، رسول (1395)، "افراط­گرایی شیعی (مطالعه موردی هیأت دیوانگان حسین (ع) کاشان)"، پایان نامه کارشناسی ارشد، تهران: دانشکده علوم اجتماعی.
زیلبرشتاین، لاورنس یت (1389)، رویکرد مقایسه­ای بر بنیادگرایی یهودی، مذهب، ایدئولوژی، بحران مدرنیته، ترجمه شجاع احمدوند، تهران: انتشارات دانشگاه علامه طباطبایی.
سعید، بابی (1379)، هراس بنیادین، اروپای مدرن و ظهور اسلام گرایی، ترجمه غلامرضا جمشیدیها و موسی عنبری، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
شاکری، غلامرضا (1385، "تحلیل جامعه­شناختی پدیده بنیادگرایی اسلامی در کشور مصر در دو دهه اخیر"، پایان نامه کارشناسی ارشد، تهران: دانشکده روانشناسی و علوم اجتماعی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی.
شرابی، هشام (1380)، پدرسالاری جدید، نظریه­ای در باب تغییرات تحریف­شده در جامعه عرب، ترجمه سید احمد موثقی، تهران: انتشارات کوی.
شرفی، عبدالمجید (1397)، انسان و اسلام سپید، ترجمه سمیه سادات طباطبایی، تهران: نشر نگاه معاصر.
طلوعی، محمود (1390)، فرهنگ جامع سیاسی، تهران: نشر علم، چاپ چهارم.
العطاس، فرید (1388)، ریشه­های بنیادگرایی در جنوب شرق آسیا، تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
علوی، سید محمد حسین (1385)، روش­شناسی علم کلام، مجله معارف عقلی، شماره 3، 114-91.
عنایت، حمید (1356)، سیری در اندیشه سیاسی غرب، تهران: نشر امیر­کبیر.
عنایت، حمید (1362)، اندیشه سیاسی در اسلام معاصر، ترجمه بهاالدین خرمشاهی، تهران: انتشارات خوارزمی.
غفاری، حسین (1395)، نقد و نظری بر بنیادگرایی دینی (مقدمه­ای انتقادی بر تفسیرهای مدرن غربی)، تهران: انتشارات حکمت.
غلامی، نجفعلی (1393)، بنیادگرایی، تهران: نشر معارف و کانون اندیشه جوان.
فراستخواه، مقصود (1373)، سرآغاز نواندیشی معاصر، تهران: شرکت سهامی انتشار، چاپ چهارم، 1388.
قجری، حسینعلی (1387)، "تحلیل گفتمان تکوین بنیادگرایی شیعی و چرایی هژمونیک­شدن آن در ایران"، رساله دکتری، تهران: دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس.
کپل، ژیل (1366)، پیامبر و فرعون (جنبش­های نوین اسلامی در مصر)، ترجمه حمید احمدی، تهران: انتشارات کیهان.
مطهری، مرتضی (1396)، مجموعه آثار، جلد 6، تهران: انتشارات صدرا.
مهاجرانی، مجید (1387)، "بروز بنیادگرایی اسلامی اهل سنت در خاورمیانه با تأکید بر گذار از سنت به مدرنیته (عربستان سعودی، پاکستان و افغانستان)"، پایان نامه کارشناسی ارشد، تهران: دانشکده علوم سیاسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی.
وین دیویس، مریل (1385)، داروین و بنیادگرایی مسیحی، ترجمه شعله آذر، تهران: نشر چشمه.
هی­وود، اندرو (1386)، درآمدی بر ایدئولوژی­های سیاسی: از لیبرالیسم تا بنیادگرایی دینی، ترجمه محمد رفیعی مهرآبادی، تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی.
Altemeyer, Bob and Bruce Hunsberger (2004), A revised religious fundamentalism scale: The short and sweet of it, International Journal for the Psychology of Religion, 14(1), pp: 47–54.
Altemeyer, Bob R (2003), Why do religious fundamentalists tend to be prejudiced? International Journal for the Psychology of Religion, 13(1), pp: 7–28.
Antoun, RT (2008), Understanding fundamentalism: Christian, Islamic, and Jewish movements. Lanham, MD: Rowman & Littlefield.
Apple, MW )2001), Bringing the world to God: education and the politics of authoritarian religious populism, Discourse, 22, pp:149- 1722.
Bartkowski, JP (2004), The Promise Keepers: Servants, Soldiers, and Godly Men, New Brunswick, NJ: Rutgers Univ. Press.
Ben-Dor, Gabriel and Ami Pedahzur (2004), The Uniqueness of Islamic Fundamentalism and the Fourth Wave of International Terrorism Religious Fundamentalism and Political Extremism, In book: Religious Fundamentalism and Political Extremism, Editors: Leonard Weinberg & Ami Pedahzur, london: Frank Cass Publishers.
Bendroth, ML )1999), Fundamentalism and the family: gender, culture, and the American profamily movement, J. Women's Hist, 10, pp: 35-54.
Bruinessen, Martin van (1995), Muslim Fundamentalism: Something to be Understood or to be Explained Away?, Islam and Muslim Christian Relations, vol. 6, no. 2, pp: 157-71.
Coreno, T )2002), Fundamentalism as a class culture, Sociol, Relig, 63, pp: 335-360
Darnell, A and DE, Shcrkat )1997), The impact of Protestant fundamentalism on educational attainment, Am. Sociol. Rev, 62, pp: 306-315.
Doktor, T (2002), Religious fundamentalism, Res. Soc. Sei. Study Religion, 13, pp: 205-219.
Ellison, CG & JP, Bartkowski and ML, Segal (1996), Do conservative Protestant parents spank more often? Further evidence from the national survey of families and households, Soc. Sei. Q, 77, pp: 663-673.
Emerson, MO and CS, Smith (2000), Divided by Faith: Evangelical Religion and the Problem of Race in America, New York: Oxford.
Freedman, Lynn P (1996), The Challenge of Fundamentalisms, Reproductive Health Matters, 4, No. 8, pp: 55–69.
Gallagher, SK (2003), Evangelical Identity and Gendered Family Life, New Brunswick, NJ: Rutgers Univ. Press.
Ghorbani, Nima & Zhuo Job Chen & Fatemeh Rabiee and PJ Watson (2019), Religious fundamentalism in Iran: Religious and psychological adjustment within a Muslim cultural context, Archive for the Psychology of Religion, 00 (0), pp: 1-16.
Gribbins, Theta & Brian Vandenberg (2011), Religious Fundamentalism, the Need for Cognitive Closure and Helping, The International Journal for the Psychology of Religion, N. 21, pp:106–114.
Hoodfar, H (1996), Bargaining with fundamentalism: women and the politics of population control in Iran, Reprod. Health Matters, 8, pp:30- 40.
Hunter, ShireenT (1986), Islamic Fundamentalism: What it really is and why it frightens the west, SAIS Review, Volume 6, Number 1, pp: 189-200.
Kashyap, Ridhi & Valerie A. Lewis (2012), British Muslim youth and religious fundamentalism: a quantitative investigation, Ethnic and Racial Studies, First Article, pp: 1- 24.
Lauziere, Henri (2010), The Constructiov of Salafiyya: Reconsidering Salafism from the Perspective of Conceptual History, International Journal of Middle East Studies, Cambridge University Press (CUP). 42, pp: 369- 389.
Lawrence, Bruce B. (1989), Defenders of God: The fundamentalist reach against the modern age, San Francisco: Harper & Row.
Lehrer, EL )1999), Religion as a determinant of educational attainment: an economic mic perspective, Soc. Sei. Res. 28, pp: 358-379.
Martin E.Marty and R.Scott Appleby (1991), Fundementnlism observed Chicago: University of Chicago press, chap.15.
Moaddel, Mansoor and Stuart A. Karabenick (2013), Religious Fundamentalism in the Middle East: A Cross-National, Inter-Faith, and Inter-Ethnic Analysis, Leiden: Brill.
Moaddel, Mansoor, Stuart A. Karabenick (2019), Religious Fundamentalism in Eight Muslim‐Majority Countries: Reconceptualization and Assessment, Journal for the Scientific Study of Religion, 00(0), pp:1–31.
Razaghi, Mohammad & Hasan Chavoshian and Hamid Ebadollahi Chanzanagh (2020), Religious fundamentalism, individuality, and collective identity: A case study of two student organizations in Iran, Critical Research on Religion, 0(0), pp: 1-16.
Riesebrodt, Martin (1993), Pious passion: The emergence of modern fundamentalism in the United States and Iran, edited by Don Reneau, Berkeley: University of California Press.
Schwartz, Jonathan P. and Lori D. Lindley (2005), Religious fundamentalism and attachment: Prediction of homophobia, International Journal for the Psychology of Religion 15(2), pp: 145–157.
Srinivasan, B )2004), Religious fundamentalism, community disintegration and violence against women: All issues are women's issues, Social. Democr, 18, pp: 135- 149.
Summers, Frank (2006), Fundamentalism, psychoanalysis, and psychoanalytic theories. Psychoanalytic, Review 93(2), pp: 329–353.
Toth, J )2003), Islamism in southern Egypt: a case study of a radical religious movement. Int. J. Middle East Study, 35, pp: 547-572.
Webster Marrian (2015), Definition of Extremism, Merrian- Webster Dictionary, Retrieved 4 December 2015.