وبر و پوپر و روش‌شناسی علوم اجتماعی: یک مقایسه از منظر عقلانیت نقاد

نویسنده

مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور (ایران)، کالج اسلامی وابسته به دانشگاه میدلسکس (انگلستان)

10.22034/jsi.2020.43311

چکیده

ماکس وبر و کارل پوپر هر دو باره منطق و روش­شناسی علوم اجتماعی سخن گفته­اند. شماری از محققان غربی به­مقایسه میان دیدگاه­های این دو متفکر در باره روش­شناسی علوم اجتماعی پرداخته­اند. هدف مقاله کنونی ارائه تحلیلی نقادانه از میزان کارآیی دو مدلی است که به­وسیله وبر و پوپر برای بهره گیری از علوم اجتماعی پیشنهاد شده است. شواهدی وجود دارد که نشان می­هد پوپر از دیدگاه وبر درباره علوم اجتماعی مطلع بوده است و بنابراین می­توان حدس زد که او مدل خود را با توجه به­کاستی­های مدل وبر به­ گونه ­ای تکمیل کرده است که از آن نقایص عاری باشد. استدلال مقاله آن است که مدل پوپر در قیاس با مدل پیشنهادی وبر ابزاری به­مراتب کارآمدتر در اختیار محققان در حوزه علوم اجتماعی قرار می­دهد.
 
 

کلیدواژه‌ها


الستی، کیوان (1392)، "ﻣﺎﻛﺲ وﺑﺮ، ﻫﺎﻳﻨﺮﻳﺶ رﻳﻜﺮت و ﺗﻤﺎﻳﺰ ﻣﻴﺎن ﻋﻠﻮم اﻧﺴﺎﻧﻲ و علوم طبیعی"، ﺟﺴﺘﺎرﻫﺎی ﻓﻠﺴفی،  ﺷﻤﺎره ﺑﻴﺴﺖ ﺳﻮم، 85-106.
بن اسرائیل، آیساک (1982/1384/1399)، "منطق فرایند تخمین"، مندرج در پایا (1384/1399).
پایا، علی (1384/1399)، طرح نو: مسائل و چشم اندازها، ویراست دوم، با اضافات و پیرایش­ها بسیار، تهران: طرح نو.
پایا، علی (1395الف)،  "بد فهمی مفهوم عینیت در علوم انسانی و اجتماعی"، مندرج در فلسفه تحلیلی از منظر عقلانیت نقاد، تهران: طرح نقد.
پایا، علی (1395)،  فلسفه تحلیلی از منظر عقلانیت نقاد، تهران: طرح نقد.
پایا، علی (1396)،  " ارزیابی نقادانه روش­های آینده پژوهی و آینده­نگاری"، فصلنامه مطالعات راهبردی سیاست گذاری عمومی، سال هفتم، شماره 22، تابستان 1396. این رساله به همت آقای دکتر علیرضا همتی به فارسی ترجمه شده است.
پایا، علی (1397)، "پاسخ به پرسش­ها در باره هابرماس و روشنفکران ایرانیقلم یاران: ماهنامه سراسری فرهنگی-اجتماعی، آذر ماه 1397، شماره 14.
پایا، علی (1398)، "درباره اصول عام عدالت و اخلاق: تحلیلی از منظر عقلانیت نقاد"، مندرج در ﺣﻜﻴﻢ ﭘﺎرﺳﺎ: ﻳﺎدﻣﺎن اﺳﺘﺎدﺣﺠﺔ اﻻﺳﻼم واﻟﻤﺴﻠﻤﻴﻦ دﻛﺘﺮ اﺣﻤﺪ اﺣﻤﺪی، تهران: انتشارات سمت، بهار 1398.
پایا، علی (1399)، فلسفه تحلیلی: مسائل و چشم اندازها، ویراست دوم با اضافات و پیرایش­های بسیار، تهران: طرح نو.
پایا، علی و قانعی راد، محمد امین (1395)، هابرماس و روشنفکران ایرانی، تهران: طرح نقد، 1395.
پوپر، کارل (1389)، اسطوره چارچوب، ترجمه علی پایا، چاپ سوم، تهران: طرح نو.
فقیه، سیده فاطمه (1388)، "روش­شناسی ماکس وبر"، فرهنگ پژوهش، شماره 4، 87-106.
محمود زاده، رهبر (1398)، تحلیل کنش در منطق موقعیت: تاملاتی در فلسفه علوم اجتماعی پوپر، تهران: طرح نو.
میلر، دیوید (1389/2007) "غلبه بر اعتیاد به موجه سازی"، ترجمه  علی پایا، مندرج در پایا (1399). این مقاله نخستین بار در پژوهش­های فلسفی، سال اول، شمارة اول، بهار و تابستان 87، ص 1-16 به چاپ رسید.
وبر، ﻣﺎﻛﺲ (1387) «"ﻋﻴﻨﻴﺖ" در ﻋﻠﻮم اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ و ﺳﻴﺎﺳﺖ اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ»، مندرج در جامعه­ﺷﻨﺎسی ﻋﻠﻮم اﺟﺘﻤﺎعی،ﺗﺮﺟﻤﻪ ﺣﺴﻦ ﭼﺎوﺷﻴﺎن، ﻧﺸﺮ ﻣﺮﻛﺰ، ﭼﺎپ ﺳﻮم.
هیوز، استوارت (1369)، آگاهی و جامعه، ترجمه عزت الله فولادوند، چاپ اول، تهران: اندیشه­های عصر نو.
Adorno, Theodor (et.al) (eds.) (1969/1976), The Positivist Dispute in German Sociology, London: Heinemann Educational Publishers.

Benhabib, Sela (1981), “Modernity and the Aporias of Critical Theory”, TelosSeptember 21, 1981 vol. 1981 no. 49, 39-59.  

Bernstein, Richard (1983), Beyond Objectivism and Relativism: Science, Hermeneutics, and Praxis, Pennsylvania: University of Pennsylvania Press.
Bernstein, Jay (ed.) (1994), Frankfurt School: Critical Assessments, Vol. 1, London: Routledge.
Bostaph, Samuel (1978), “The Methodological Debate Between Carl Menger and the German Historicists,” Atlantic Economic Journal, Vol.6(3), pp.3-16.

Bostaph, Samuel (1979), “Social Sciences and the ‘Methodenstreit’,” Literature of Liberty, Vol. 2, Issue 2.

Bruun, Hans Henrik (2007), Science, values, and politics in Max Weber’s methodology, Aldershot: Ashgate Publishing Limited.
Burger, Thomas (1976), Max Weber's Theory of Concept Formation: History, Laws, and Ideal Types, Durham: Duke University Press.
Caldwell, Bruce (1991), “Clarifying Popper” Journal of Economic Literature, Vol. XXIXpp. 1-33.
Campbell, James (1999), Recovering Benjamin Franklin: An Exploration of a Life of Science and Service, Open Court
Ciaffa, Jay (1998), Max Weber and the Problems of Value-free Social Science: A Critical Examination of Werturteilsstreit [Value judgment controversy], Lewisburg: Bucknell University Press.
Dilthey, Wilhelm (1989) Introduction to the Human Sciences, Vol. 1, Princeton: Princeton University Press.
Eidlin, Fred (1988), “Updating Weber: Ideal Type Analysis and Popper's Situational Logic, The Polish Sociological Bulletin, No. 82, pp. 17-26.
Franklin, Benjamin (1737), “Hints for those that would be Rich” [part of “Poor Richard's Almanack” in The Writings of Benjamin Franklin, Collected and Edited with a Life and Introduction by Albert Henry Smith, Vol. II (1722-175), London and New York: MacMillan & Co. Ltd. 1905, pp. 211-212.
Franklin, Benjamin (1748), “Advice to a young Tradesman, written by an old One,” in The Writings of Benjamin Franklin, Collected and Edited with a Life and Introduction by Albert Henry Smith, Vol. II (1722-175), London and New York: MacMillan & Co. Ltd. 1905, pp. 370-371. 
Friedman, Jeffrey (2005), “Popper, Weber, and Hayek: The Epistemology and Politics of Ignorance” Critical Review; 17, Nos. 1&2.
Hacohen, Malachi Haim (2000), Karl Popper - The Formative Years, 1902-1945: Politics and Philosophy in Interwar Vienna, Cambridge: Cambridge University Press.
Hekman, S. J. (1983), "Weber's Ideal Type: A Contemporary Reassessment," Polity: 119-137.
Hempel, carl (1942), “The Function of General Laws in History,” The Journal of Philosophy
39, no. 2.
Hempel, Carl and Oppenheim, Paul (1948), ‘Studies in the Logic of Explanation’, Phil. Sci. 15, 135-175; repr. in Hempel, Aspects of Scientific Explanation (New York: Free Press, 1965), 245-295.
Hoenisch, Steve (1996), “Max Weber's View of Objectivity in Social Science”, http://www.criticism.com/md/weber1.html
Hoyningen-Huene, Paul (2017) “Revisiting Friedman’s F53: Popper, Knight, and Weber”
Huff, T. E., (1984) “Max Weber and the Methodology of the Social Sciences”, New Brunswick, N.J. : Transaction.
Jacobs, Struan (1990), “Popper, Weber and the Rationalist Approach to Social Explanation” The British Journal of Sociology, Vol. 41, No. 4, pp. 559-570.
Jarvie, Ian (2016), “Popper’s Philosophy and the Methodology of Social Science”, in The Cambridge Companion to Popper edited by Jeremy Shearmur, Cambridge: Cambridge University Press.

Kaufmann, Fleix (1936/1944), Methodology of the Social Sciences, Oxford: Oxford University Press.

Koertge, Noretta (2014), “The Moral Underpinnings of Popper’s Philosophy”, http://www.indiana.edu/~koertge/rCamb_Popper.pdf

Kraft, Julius (1934/1957), Die Unmöglichkeit der Geisteswissenschaft, Frankfurt: öffentliches Leben.
Louzek , Mark (2011), “The Battle of Methods in EconomicsThe Classical Methodenstreit— Mengervs. Schmoller,” The American Journal of Economics and Sociology, Vol.70(2), pp.439-463.
Lyon, Alexander (2016), “Max Weber's bureaucracy,” Organizational CommunicationChannel, https://www.youtube.com/watch?v=zp554tcdWO8 (accessed 8/12/2019)
Mill, John Stuart (1865), System of Logic, Book VI, ch. X, section 8, London: Longmans, Green.
Maclachlan, Fiona (2017) “Max Weber within the Methodenstreit,” Cambridge Journal of Economics, 41, 1161–1175
Miller, David (1994), Critical rationalism: A Restatement and Defence, Open Court.
Miller, David (2006), “Darwinism is the application of situational logic to the state of ignorance,” in Ian Jarvie, Karl Milford, & David Miller (eds), Karl Popper: A Centenary Assessment, Volume III: Science, Aldershot: Ashgate, pp.155–162.
Miller, David (2017), Out of Error, London: Rotledge.
Odounsi, Stuart (2015), “Max Weber,” London: The School of Life,
Palonen, Kari (2008), “Objectivity as a Fair Play: Max Weber's Parliamentary Redescription of a Normative Concept”, Redescriptions 12: 72-95.
Palonen, Kari (2010) “Max Weber's Rhetoric of 'Objectivity': The Parliament as a Paradigm for Scholarly Disputes,” Max Weber Studies, Vol. 10, No. 1, pp. 71-93.
Paya, Ali (2019a), “Justice and Ethics as Totipotent Emergent Properties: A Critical Rationalist Perspective” in Proceedings of the Annual International Conference on Shi‘i Studies, Vol. 4, 2018, London: ICAS Press, 2019.
Paya, Ali (2019b) Islam, Modernity and a New Millennium: Themes from a Critical Rationalist Reading of Islam, London & New York: Routledge.
Paya, Ali (2020), Methods and Perspectives in Islamic Studies, London: ICAS Press.
Popper, Karl (1935), Logik der Forschung: Zur Erkenntnistheorie der modernen Naturwissenschaft, Wien: Springer-Verlag
Popper, Karl (1944/1957), The Poverty of Historicism, New York: Harper Torchbooks.
Popper, Karl (1945/2000), The Open Society and Its Enemies, London: Routledge.
Popper, Karl (1976), Unended Quest: Intellect Autobiography, London: Routledge.
Popper, Karl (1978), “Natural Selection and the Emergence of Mind”, Dialectica 32 , 339–55 .
Popper, Karl (1979), The Objective Knowledge, Oxford: Oxford University Press.
Popper, Karl (1983), Realism and the Aim of Science, London: Routledge.
Popper, Karl (1994), In Search of A Better World, London: Routledge.
Redhead, Michael (1980) “Models in Physics” The British Journal for the Philosophy of Science, Vol. 31, No. 2, pp. 145-163.
Ringer, Fritz (1997), Max Weber's methodology: the unification of the cultural and social sciences, Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press
Shearmur, Jeremy (2017), “Popper’s Influence on the Social Sciences,” in The Routledge Companion to Philosophy of Social Science, London: Routledge
Stokes, Geoffrey (2016), “Popper and Habermas: Convergent Arguments for a Postmetaphysical Universalism” in Jeremy Shearmur and Geoffrey Stokes (eds.) The Cambridge companion to Popper, Cambridge and New York: Cambridge University Press
Swedeberg, Richard (1990), “The New war of Methods”, Challenge, Vol. 33, Issue 1, pp, 33-38.
Weber, Max (1919), Wissenschaft als Beruf (Science as a Vocation) (Munich)
Weber, Max (1920), Gesammelte Aufsätze zur Religionssoziologie (Collected Essays on the Sociology of Religion), Vol. I, Munich.
Weber, Max (1930), The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism, London: George Allen & Unwin Ltd.
Weber, Max (1978), Economy and Society, ed. by G. Roth and C. Wittich, Berkeley.

Weber, Max (2004), The Vocation Lectures: 'Science as a Vocation'; 'Politics as a Vocation', Indianapolis: Hackett Publishing Co.

Weber, Max (1949), “Objectivity in Social Sciences and Social Policy,” The Methodology of the Social Sciences, trans. and ed. by E.A. Shills and H. A. Finch, New York.
Wettersten, John (2006), How Do Institutions Steer Events?: An Inquiry Into the Limits and Possibility of Rational Thought and Action, London: Routledge.