آموزش عالی ایران و محیط‌زیست پایدار از نگاه آگاهان کلیدی

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری جامعه‌شناسی (سیاست‌گذاری‌فرهنگی)، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه خوارزمی ، تهران، ایران؛

2 دانشیار گروه جامعه شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه خوارزمی تهران، ایران

3 دانشیار گروه جامعه شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه مازندران، مازندران، ایران؛

چکیده
در ایران مانند سایر جوامع همراهی با فرایند جهانی‌شدن و همچنین روند توسعه کشور، ضریب بهره‌گیری از طبیعت و احتمال آسیب رساندن به آن را شدت بخشیده است. انتظار می‌رود نهاد تعلیم و تربیت و به‌ویژه آموزش عالی در راستای فرهنگ‌سازی برای استفاده بهینه از طبیعت و تحقق محیط‌زیست سالم و پایدار فعالیت کند. به این دلیل متن حاضر بر این هدف متمرکز است که نشان دهد آموزش عالی ایران چگونه به مقوله محیط‌زیست پرداخته است. این مطالعه از حیث نظری بر آراء جان هانیگن و از جهت اسلوب تحقیق بر روش تحلیل مضمون استوار است. مشارکت‌کنندگان در پژوهش شامل ده تن از مدیران وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و همچنین کارگزاران سازمان حفاظت از محیط‌زیست هستند که به‌صورت نمونه‌گیری نظری و هدفمند انتخاب شدند و مورد مصاحبه عمیق قرار گرفتند. در وهله اول پاسخگویان به این واقعیت اشاره داشتند که اگر الگوی هانیگن مبنای داوری باشد وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در مورد پایداری محیط‌زیست فعالیت خاصی انجام نداده است. در مرحله دوم در پاسخ به این پرسش که وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در این زمینه اساساً چه نوع فعالیتی می‌تواند انجام دهد نکته و نظرهایی پیشنهاد شد. داده‌ها با استفاده از نرم‌افزار مک کیودا تجزیه‌وتحلیل شد. در وهله اول از یافته‌های به‌دست‌آمده 99 کد استخراج شد، سپس با طبقه‌بندی کدها 13 مقوله شامل مداخله برنامه‌ریزی‌شده حاکمیت، توجه به اصل پیوستگی فرهنگی، آمایش سرزمینی، آگاهی ­بخشی و آموزش عمومی، گفتمان سازی در دانشگاه‌ها، تقویت تشکل­های مدنی، اولویت بخشیدن به پژوهش درباره محیط‌زیست پایدار، تدوین برنامه ­های آموزشی محیط‌زیست­ محور، تقویت همکاری بین بخشی در راستای محیط‌زیست پایدار، بهره­ گیری از نقش متخصصان، ظرفیت ­سازی از طریق رسانه­ ها و مدیریت سبز شناسایی و برجسته سازی شد.

کلیدواژه‌ها


احمدیان، داریوش و حقیقتیان، منصور (1395)، تحلیل جامعه­شناختی نقش عوامل فرهنگی بر رفتارهای زیست­محیطی شهری مورد مطالعه (شهروندان شهر کرمانشاه)، مطالعات جامعه­شناختی شهری، دوره ششم، شماره 18: 76-51.
ایتزن استنلی دی؛ باکازین، ماکزین، اسمیت، کلی ایتزن (1396)، مسائل اجتماعی از دیدگاه انتقادی، ترجمه هوشنگ نایبی، جلد2-1، تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
بارو، سی. جی (1376)، توسعه­پایدار: مفهوم، ارزش و عمل،  ترجمه: سید علی بدری، مجله تحقیقات جغرافیایی، شماره 44: 67-43.
باقری، دانیال؛ محسنی، رضاعلی و مهدوی، سیدمحمدصادق (1397)، تحلیل تأثیر عوامل اجتماعی بر رفتارهای حامی محیط‌زیست(نمونه‌ی موردمطالعه:­ شهروندان شهر گرگان)، فصلنامه­ی مطالعات توسعه­ی اجتماعی- فرهنگی، دوره‌ی هفتم، شماره 3: 169-143.
جاودانی، حمید و حمزه رباطی، مطهره (1398)، دانشگاه پایدار پویشی برای بر زیستی و پایداری، فصلنامه پژوهش و برنامه‌ریزی در آموزش عالی، دوره 25، شماره 2: 24-86-63.
جعفری، سکینه (1394)، تدوین و آزمون الگوی ایرانی­ اسلامی جهانی­شدن آموزش عالی، [رساله دکتری]، دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی دانشگاه سمنان.
راد، سید ابراهیم و جباری، علیرضا (1401)، طراحی چارچوبی برای شناسایی و دسته‌بندی مؤلفه‌های دانشگاه سبز در دانشگاه فرهنگیان، مطالعات آموزشی و آموزشگاهی، دوره یازدهم، شماره 2: 193-165.
راد، سید ابراهیم؛ فقیهی، علیرضا؛ ناطقی، فائزه و معینی کیا، مهدی (1396)، طراحی چارچوبی برای شناسایی و دسته‌بندی مؤلفه‌های آموزش عالی پایدار در ایران، فصلنامه آموز ش محیط‌زیست و توسعه پایدار، سال ششم، شماره 1: 40-29.
رضایی، مهدیه و شبیری، سیدمحمد (1393)، تحلیلی بر نقص برنامه درسی راهبردی در آموزش توسعه پایدار با تأکید بر ابعاد زیست‌محیطی، فصلنامه علوم و تکنولوژی محیط‌زیست، دوره شانزدهم، شماره 93: 419-409.
رمضانی­قوام­آبادی، محمدحسین (1391)، بررسی راهبردی آموزش حفاظت از محیط­زیست در ایران: ضرور­ت­ها و تنگناها، فصلنامه راهبرد، سال بیست و یکم، شماره 6: 257-233.
ساتن، فیلیپ دبلیو (1397)، درآمدی بر جامعه­شناسی محیط­زیست، ترجمه دکتر صادق صالحی، چاپ سوم، تهران: انتشارات سمت.
سیفی، آناهیتا (1395)، نقش برنامه توسعه ملل متحد در پایداری محیط‌زیست سالم در قوانین برنامه‌های توسعه‌ای ایران، فصلنامه مطالعات اقتصادی سیاسی بین‌الملل، سال اول، شماره 2: 230-181.
شفائی­یامچلو، طاهره؛ ابیلی، خدایار و فرامرزقراملکی،احد (1397)، مسئولیت اجتماعی در دانشگاه­ها مطالعه موردی: دانشگاه تهران، برگ فرهنگ، شماره 25: 202-189.
صالحی، صادق و پازوکی نژاد، زهرا (1392)، محیط­زیست در آموزش عالی: ارزیابی دانش زیست‌محیطی دانشجویان دانشگاه‌های دولتی مازندران، دو فصلنامه مطالعات برنامه‌ریزی آموزشی، سال دوم، شماره 4: 220-199.
صالحی، صادق و پازوکی نژاد، زهرا (1393)، آموزش عالی پایدار و پایداری محیط‌زیست، فصلنامه انجمن آموزش عالی ایران، سال ششم، شماره 2: 112-83.
صالحی، صادق؛ امامقلی، لقمان و محمدی، جمال (1397)، تحلیل اجتماعی عدم موفقیت در مردمی کردن مسئله محیط‌زیست در ایران، فصلنامه مطالعات جامعه‌شناختی، دوره بیست و پنجم، شماره 1: 162-139.
فاضلی، محمد (1391)، جامعه‌شناسی تعهد زیست‌محیطی، همشهری ماه، شماره 100: 29-26.
مشو نیس، جان (1395)، مسائل اجتماعی، ترجمه هوشنگ نایبی، جلد2-1، تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.
ملکی نیا، عماد؛ بازرگان، عباس و فیضی، صدیقه (1395)، ارائه الگوی عملیاتی ارزیابی پایداری مؤسسات آموزش عالی: موردمطالعه دانشگاه تهران، فصلنامه پژوهش‌های رهبری و مدیریت آموزشی، سال سوم، شماره 10: 85-53.
ملکی نیا، عماد؛ بازرگان، عباس، واعظی، مظفرالدین و احمدیان، مجید (1393)، شناسایی و اولویت­بندی مؤلفه‌های دانشگاه پایدار، فصلنامه پژوهش و برنامه­ریزی در آموزش عالی، دوره بیستم، شماره 3: 26-1.
ملکی، امیر و عبدالهی، عظیمه السادات (1392)، تبیین جامعه‌شناختی محیط­گرایی ایرانیان در دو سطح خرد و کلان، مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، دوره دوم، شماره 2: 202-177.
مهرعلیزاده، یداله (1396)، ﮔﺮدﺷﮕﺮی و آﻣﻮزش ﻋﺎﻟﯽ اﯾﺮان: ﺗﻌﺎﻣﻞ ﯾﺎ ﺗﻘﺎﺑﻞ، ﻓﺼﻠﻨﺎﻣﻪ آﻣﻮزش ﻣﺤﯿﻂ­زﯾﺴﺖ و ﺗﻮﺳﻌﻪ ﭘﺎﯾﺪار، ﺳﺎل ﭘﻨﺠﻢ، ﺷﻤﺎره 3: 52-39.
میرفردی، اصغر (1395)، بررسی رابطه پایگاه اقتصادی- اجتماعی و احساس مسئولیت اجتماعی با رفتار محیط زیستی(موردمطالعه: ساکنان نورآباد ممسنی)، فصلنامه آموزش محیط­زیست و توسعه پایدار، سال پنجم، شماره 1: 114-101.
نواح، عبدالرضا و فروتن­کیا، شهروز (1390)، بررسی رابطه بین کنش عقلانی و رفتارهای زیست‌محیطی (موردمطالعه: جامعه شهری اندیمشک)، فصلنامه علوم و مهندسی محیط‌زیست، شماره 51: 46-32.
هانیگن، جان (1393)، جامعه‌شناسی محیط‌زیست، ترجمه دکتر صادق صالحی، تهران: انتشارات سمت.
Cotton, D. R. E., Warren, M. F., Maiboroda, O. and Bailey., I (2007), Sustainable development, higher education and pedagogy: a study of lecturers’ beliefs and attitudes, Environmental Education Research, Vol. 13, No. 5, pp. 579–597.
Cotton, D.R.E., Bailey, I., Warren, M.F. and Bissell, S (2009), Revolutions and Second-Best Solutions: Education for Sustainable Development in Higher Education, Revolutions and Second-Best Solutions: Education for Sustainable Development in Higher Education, Vol. 37, No. 7, pp. 1-28.
Capella Ana Claudia Nied Hardt (2016), Strategies & Agenda Denial Mechanisims, O & S Salvador, Vol.23, No.79: 675-691. )P:676(.
Fadeeva, Z. and Mochizuki, Y (2010), “Roles of Regional Centers of Expertise on Education for Sustainable Development: Lessons Learnt in the First Half of the UNDESD”, Journal of Education for Sustainable Development, Vol. 4, pp. 51-59.
Findler, F., Schönherr, N., Lozano, R., & Stacherl, B (2018), Assessing the Impacts of Higher Education Institutions on Sustainable Development—An Analysis of Tools and Indicators , sustainability, Vol. 11, No. 59, 1-19. 
Flogaitis, E. (1998), «Τhe contribution of Environmental Education in Sustainability», in: «Environment and Society: Education and Public Awareness for Sustainability», Proceedings of the International Conference organised by Unesco and the Government of Greece (8-12 December 1997), ed. by M.Scoullos, Αthens 1998, σ. 189-193.
Franco. Saito., O. Vaughter., P. Whereat., J. Kanie., N and Takemoto., K (2018), Higher education for sustainable development: actioning the global goals in policy, curriculum and practice, Sustainability Science, Vol. 14, pp. 1621-1642.
Grecu, Valentin and IPIÑA, Nagore (2014), The Sustainable Univerdity– A Model for the Sustainable Organization, Management of Sustainable Development Sibiu, Romania, Vol 6, No.2, pp.15-24.
Hansen, Jens Aage and Lehmann, Martin(2006), Agents of change: universities as development hubs, Journal of Cleaner Production, No. 14, pp. 820-829.
Junyent, Merce  and Geli de Ciurana, Anna M (2008), Education for sustainability in university studies: a model for reorienting the curriculum, British Educational Research Journal Vol. 34, No. 6, pp. 763–782.
Kankovskaya,­ A.R (2016), Higher Education for Sustainable Development: Challenges in Russia, Procedia CIRP 48 ,449 – 453.
Kilinc, A (2010), Can Project –Based Learning Close the Gap? Turkish Student Teachers and Proenvironmental Behaviours. International Journal of Environmental & science Education, 5(4),495-509.
Pizmony-Levy., O. &  Ostrow Michel., J (2018), Pro-Environmental Attitudes and Behaviors in Higher Education: Investigating the Role of Formal and Informal Factors, International and Transcultural Studies, PP. 1-39.
Ribeiro., J.M.P. Casagrande., J.L. Sehnem., S. Berchin., I.I. da Silva., C.G. da Silveira., A.C.M. Zimmer., G.A.A. Faraco., R.Á. and de Andrade Guerra., J.B.S.O. (2017), Promotion of  Sustainable Development at Universities: The Adoption of Green Campus Strategies at the University of Southern Santa Catarina, Brazil, Handbook of Theory and Practice of Sustainable Development in Higher Education, World Sustainability Series, Volume 1, pp. 471-486. 
Vargas, Valeria Ruiz., Lawthom, Rebecca., Prowse, Alicia., Randles, Sally and Tzoulas, Konstantinos (2019), Implications of vertical policy integration for sustainable development implementation in higher education institutions, Journal of Cleaner Production, No. 235, pp.733-740.
Waas, T., Verbruggen, A and Wright, T (2010), University research for sustainable development: definition and characteristics explored, Journal of Cleaner Production, No. 18, pp. 629-636.