وضعیت و روند امید در جامعۀ ایران براساس داده‌های پیمایش‌های ملی

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه تعاون و رفاه اجتماعی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه یزد، یزد، ایران

2 دانشجوی دکتری جامعه شناسی گرایش بررسی مسائل اجتماعی ایران دانشگاه یزد ، یزد، ایران

چکیده
بروز وضعیت‌های نامطلوب در مقاطع مختلف، در هر جامعه‌ای محتمل است. اما آنچه مهم بوده، کیفیت مواجۀ جامعه با این وضعیت‌های بغرنج است؛ از جمله این قبیل موارد می‌توان از وضعیت امید در جامعه نام برد: اینکه آیا در بین شهروندان، امیدی به بهبود اوضاع وجود دارد یا خیر. دیدگاه شهروندان درخصوص مقایسۀ حال با گذشته، ارزیابی حال و میزان امید به آینده در حوزه‌های مختلف به دلیل اثرات و پیامدهای متعدد آن، بسیار مهم است. براین اساس، هدف مقالۀ حاضر، ارائه تصویری از وضعیت امید و نگرش نسبت به حال و آینده در جامعۀ ایران و روند تغییرات آن براساس دیدگاه پاسخگویان در پیمایش‌های ملّی است. در این راستا، با استفاده از روش تحلیل ثانویه به گزارش‌های پیمایش‌های ملیِ سنجش «ارزش‌ها و نگرش‌های ایرانیان» که تاکنون سه موج آن در سال‌های 1379، 1382 و 1394 اجرا شده، و پیمایش‌های ملیِ «سنجش سرمایة اجتماعی کشور» (موج‌های 1384، 1393 و 1397) که درآنها گویه‌ای برای سنجش امید یا نگرش به حال و ارزیابی از آینده وجود داشت، مراجعه شد. یافته‌ها نشان داد که به صورت کلی، در خصوص ارزیابی وضعیت حال، همواره بیش از 85 درصد پاسخگویان از وضع موجود رضایت نداشته‌ و به ضرورت اصلاح اشاره کرده‌اند. همچنین، بررسی روند تغییر امید یعنی شاخص‌های مقایسۀ وضعیت فعلی جامعه با گذشته و همچنین نگرش نسبت به آیندۀ جامعه و شاخص‌های آنها (همچون شکاف طبقاتی، وضعیت اقتصادی و وضعیت رفاهی، نشاط، میزان رواج ویژگی‌های اخلاقی مثبت) بیانگر آن بود که ارزیابی از وضعیت فعلی و آتی جامعه در شاخص‌های مورد بررسی مطلوب نبود زیرا همواره درصد قابل توجهی از پاسخگویان در گزینه‌های ناامیدانه (بدترشدن وضعیت) جای گرفته‌اند و رهگیری روند تغییرات نشان داد با مرور زمان در برخی  شاخص‌ها روند فرسایشی و در برخی دیگر بهبود نسبی رخ داده است.
 

کلیدواژه‌ها


افراسیابی، حسین ؛ خوبیاری، فهمیه ؛ قدرتی، شفیعه ؛ دشتی زاد، سعید (1394). عوامل اجتماعی مرتبط با امید جوانان به آینده (مورد مطالعه: دانشجویان دانشگاه‌های شهر یزد). فصلنامه مطالعات راهبردی ورزش و جوانان. دوره15، ش31، صص20-1.
افشانی، علیرضا ؛ جعفری، جعفری (1395). رابطه سرمایه اجتماعی و امید به آینده در بین دانشجویان دانشگاه یزد. فصلنامه علوم اجتماعی، سال25، ش73، صص115-92.
امیرپناهی، محمد؛ مالمیر، مهدی ؛ شکریانی، محسن (1398). وضعیت‌سنجی امید اجتماعی در ایران (تحلیل ثانویه پیمایش وضعیت اجتماعی، فرهنگی و اخلاقی). فصلنامه پژوهشنامه مددکاری اجتماعی، سال دوم، ش9، صص106-79.
جهانگیری، جهانگیر ؛ محمدی، نسرین (1397). تبیین جامعه شناختی رابطۀ امید سیاسی و بی تفاوتی اجتماعی (مورد مطالعه: دانشجویان دانشگاه شیراز). فصلنامه مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، دوره7، ش1، صص 150-127.
جهانگیری، جهانگیر ؛ محمدی، نسرین (1397). تبیین جامعه شناختی رابطۀ امید سیاسی و بی تفاوتی اجتماعی (مورد مطالعه: دانشجویان دانشگاه شیراز). فصلنامه مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، دوره7، ش1، صص 150-127.
خرمایی، فرهاد ؛ فرمانی، اعظم ؛ سلطان، اسماعیل (1393). نقش صبر به عنوان یک فضیلت اخلاقی و شخصیت در پیش‌بینی ناامیدی دانشجویان. فصلنامه اخلاق پزشکی، دوره8، ش28، صص199-167.
خرمایی، فرهاد ؛ فرمانی، اعظم ؛ سلطان، اسماعیل (1393). نقش صبر به عنوان یک فضیلت اخلاقی و شخصیت در پیش‌بینی ناامیدی دانشجویان. فصلنامه اخلاق پزشکی، دوره8، ش28، صص199-167.
 رابینگتن، ارل ؛ واینبرگ، مارتین (1396). رویکردهای نظری هفت‌گانه در بررسی مسائل اجتماعی، رحمت الله صدیق سروستانی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
رابینگن، ارل؛ واینبرگ، مارتین (1396). رویکردهای نظری هفتگانه در بررسی مسائل اجتماعی. رحمت الله صدیق سروستانی، چاپ سیزدهم، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
راش، مایکل (1381). جامعه و سیاست؛ مقدمه‌ای بر جامعه شناسی سیاسی. منوچهر صبوری، تهران: نشر سمت.
رفیع پور، فرامرز (1378). آنومی یا آشفتگی اجتماعی. تهران: انتشارات سروش.
رورتی، ریچارد (1384). فلسفه و امید اجتماعی. عبدالحسین آذرنگ و نگار نادری. تهران: نشر نی.
ریتزر، جورج (1393). نظریه جامعه­شناسی در دوران معاصر. محسن ثلاثی. تهران: نشر علمی.
زتومکا، پیوتر (1384). اعتماد نظریه جامعه شناختی. غلامرضا غفاری. تهران: انتشارات شیرازه.
صفری شالی، رضا ؛ طوافی، پویا (1397). بررسی میزان امید به آینده و عوامل مؤثر بر آن در بین شهروندان تهرانی. فصلنامه برنامه ریزی رفاه و توسعه اجتماعی، سال9، ش35، صص153-116.
صفری شالی، رضا ؛ طوافی، پویا (1397). بررسی میزان امید به آینده و عوامل مؤثر بر آن در بین شهروندان تهرانی. فصلنامه برنامه ریزی رفاه و توسعه اجتماعی، سال9، ش35، صص153-116.
علیزاده اقدم، محمدباقر (1391). بررسی میزان امید به آِنده در بین دانشجویان و عوامل موثر بر آن. فصلنامه جامعه شناسی کاربردی، سال چهارم، ش48، صص206-189.
فاضل زاده، پریناز (1385). عوامل موثر بر امید به آینده جوانان. پایان نامه کارشناسی ارشد دانشگاه شهید بهشتی. استاد راهنما: فرامرز رفیع پور.
فاضلی، نعمت الله (1395). ظرفیت‌های امید در ایران. گفتگو با روزنامه اعتماد، شنبه 15 آبان 1395، شماره 3665.
قاری قرآنی، سیما (1393). عوامل اجتماعی مؤثر بر امید به آینده دانشجویان دانشگاه تهران. پایان نامه کارشناسی ارشد رشته پژوهش علوم اجتماعی، دانشگاه الزهرا.
قاسمی، افشان ؛ عابدی، احمد ؛ باغبان، ایران (1388). اثربخشی آموزش گروهی مبتنی بر نظریۀ امید اسنایدر بر میزان شادکامی سالمندان. فصلنامه دانش و پژوهش در روان شناسی کاربردی، دوره11، ش41، صص40-117.
کیانی، پریسا (1397). بررسی امید اجتماعی در بین دانشجویان و جوانان غیر دانشگاهی شهر تهران. پایان نامه کارشناسی ارشد رشته جامعه شناسی در دانشگاه شهید بهشتی. استاد راهنما: امیر اکبری قمصری.
 گر، تدرابرت (1377). چرا انسان‌ها شورش می‌کنند؟. علی مرشدی زاده. تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.
گزارش آینده پژوهی ایران (1396). مجری: گروه تحقیقاتی آینده‌بان. کارفرما: مرکز تحقیقات استراتژیک ریاست جمهوری.
گیتی قریشی، اشرف السادات (1388). سطح امیدواری در دانشجویان سال اول و سال آخر رشته روانشناسی. مجله اندیشه و رفتار. دوره ۳، ش۱۲، صص56-45.
گیتی قریشی، اشرف السادات (1388). سطح امیدواری در دانشجویان سال اول و سال آخر رشته روانشناسی. مجله اندیشه و رفتار. دوره ۳، ش۱۲، صص56-45.
مالمیر، مهدی ؛ امیرپناهی، محمد ؛ شکریانی، محسن (1398). وضعیت امید اجتماعی در استان‌های کشور: وضع موجود و آینده. مقالۀ منتشر شده در کتاب امید اجتماعی؛ چیستی، وضعیت و سبب‌شناسی. مجموعه مقالات و سخنرانی‌های همایش امید اجتماعی به کوشش هادی خانیکی، تهران: پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی با همکاری موسسه رحمان، صص258-244.
مردانی فر، فهیمه (1396). بررسی عوامل اجتماعی مؤثر بر امید به آینده دانشجویان دانشگاه‌های شهر بندر عباس. پایان نامه کارشناسی ارشد رشته پژوهش علوم اجتماعی، دانشگاه هرمزگان.
هاشمی کاشانی، سید غدیر (1401). تأثیر امید در سلامت معنوی از منظر قرآن و روایات. فصلنامه پژوهش در دین و سلامت, دوره 8 شماره 1، صص7-1.
هزار جریبی، جعفر؛ صفری شالی، رضا (1389). بررسی‌ مفهوم شادکامی اجتماعی و عوامل مؤثر برآن (مطالعه موردی در استان مرکزی)،فصلنامه برنامه‌ریزی رفاه و توسعۀ اجتماعی، دوره2، ش3، صص72-31.
 
Appadurai, Arjun (2004). The Capacity to Aspire: Culture and the Terms of Recognition(Chapter Three Culture and Public Action). Stanford University Press.
Braithwaite Valerie (2004). The Hope Process and Social Inclusion ,The ANNALS of the American Academy of Political and Social Science; 592; 128
Gavillano, V., Nalipay, M.J.N, & David, A.P. (2018). The Role of Hope in Promoting Society-Oriented Future Goal.  The Normal Lights, 12(1), 185 – 198.
Hassan-Aslih, S., Shuman, E., Goldenberg, A., Van Zomeren, M., and Halperin, E. (2020) The quest for hope: disadvantaged group members can fulfill their desire to feel hope, but only when they believe in their power, Social Psychological and Personality Science, Available in https://doi.org/10.1177/1948550619898321
 Lei H, Wang Z, Peng Z, Yuan Y and Li Z (2019) Hope Across Socioeconomic Status: Examining Measurement Invariance of the Children’s Hope Scale Across Socioeconomic Status Groups. Front. Psychol. 10:2593. doi: 10.3389/fpsyg.2019.02593
Morgan, Marcus (2016).  The responsibility for social hope. sage pubVolume: 136 issue: 1, page(s): 107-123
Snyder C.R. (2002). Hope Theory: Rainbows in the Mind. Psychological Inquiry, 2002. 13(4), 249-275
Snyder, C.R., Michael, S.T.& Cheavens. J.S. (1999). Hope as apsychot- herapeutic foundation of nonspecific factors, placebos, an expecta-ncies, in M.A.
Xiang ,Guangcan and others (2020). The influence of perceived social support on hope: A longitudinal study of older-aged adolescents in China, Children and Youth Services Review, Volume 119.