مطالعه کیفی ذائقه دینی طبقه فرودست شهری

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

1 مربی، گروه علوم اجتماعی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

2 استاد، گروه علوم اجتماعی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران

چکیده
با وجود برخی ادعاها در مورد مرگ طبقه، طبقه همچنان موضوعی مهم در بررسی­ های جامعه­ شناختی برد متوسط و به ویژه در تعیین ترجیحات دینی است به نحوی که کنشگران دینی تمایل به سبک­های دینی مرتبط و متناسب با موقعیت اقتصادی - اجتماعی خود­شان را دارند. به سخن دیگر، افراد با موقعیتهای اقتصادی - اجتماعی مختلف، ذائقه دینی متفاوتی دارند. هدف پژوهش حاضر بررسی ذائقه دینی طبقه فرودست شهری است. این پژوهش با رویکرد کیفی و با روش نظریه زمینه ­ای انجام گرفته است. مشارکت ­کنندگان در این پژوهش کنشگران دینی طبقه فرودست شهری در شهرکرد هستند که از طریق نمونه ­گیری هدفمند از نوع ملاک­ محور انتخاب شده­ اند. داده ­ها از طریق مصاحبة نیمه ­ساخت­ یافته با هجده نفر از افراد این طبقه جمع ­آوری شده است. به منظور تجزیه و تحلیل داده­ها از روش کدگذاری باز، محوری و انتخابی و برای تأمین روایی و پایایی از معیارهای گوبا و لینکلن استفاده شده است. یافته­ ها بیانگر هجده مقولة منتخب است که در قالب یک مدل پارادایمی با مقولة محوری (مناسکی ­شدن دین)، شرایط علّی (جمع­ گرایی، سنت ­گرایی، تقدیر­گرایی و احساساتی بودن)، شرایط زمینه ­ای (جامعه ­پذیری دینی مناسک­ محور)، شرایط مداخله ­ای (پایگاه اقتصادی - اجتماعی پایین)، راهبردها (دینداری مناسکی، دینداری عاطفی، دینداری واسطه­ ای، دینداری تکلیفی، دینداری موروثی و دینداری تقدیرگرا) و پیامدها (تقلیل­ گرایی دینی، ظاهرگرایی دینی، کارناوالی­ شدن مناسک، مداح محوری و بدنمندی دینی) سازمان یافته است. نتایج بیانگر آن است که مناسک، جایگاه برجسته، مهم و موثری را در ذائقه دینی طبقه فرودست شهری دارد و تعیین این جایگاه بدون فهم منطق دین عامه و فهم منطق مناسک در دین عامه امکان پذیر نیست. 
 

کلیدواژه‌ها

موضوعات


استراس، آنسلم و جولیت کوربین (1387). اصول و روش تحقیق کیفی. بیوک محمدی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
بابایی، امید، محمد ­جواد زاهدی مازندرانی، امیر ملکی و اعظم خطیبی (1401). سنخ­شناسی دینداری قشرها و طبقات اجتماعی در شهرکرد. فصلنامه اسلام و علوم اجتماعی، شماره27، صص145-164.
برهان، رضا، حسن سرایی و سیف­الله سیف­اللهی (1397). بررسی میزان دینداری سرپرستان خانوار طبقه متوسط شهری (مورد مطالعه شهر تهران). دوفصلنامه دین و ارتباطات، سال بیست و پنجم، شماره 54، صص33-69.
بنی­طالبی دهکردی، احمد (1390). مقدمه‌ای بر شناخت شهرکرد. تهران: نشر آزاد مهر. 
بوردیو، پی­یر (1395). تمایز: نقد اجتماعی قضاوتهای ذوقی. حسن چاوشیان، تهران، نشر ثالث.
بیات، آصف (1401). سیاستهای خیابانی: جنبش تهی­دستان در ایران. سید اسدالله نبوی چاشمی، تهران: شیرازه کتاب ما.
تامسون، کنت و دیگران (1387). دین و ساختار اجتماعی. علی بهرامپور و حسن محدثی، تهران: انتشارات کویر.
تامین، ملوین (1381). جامعه­شناسی قشربندی و نابرابریهای اجتماعی. عبدالحسین نیک گهر، تهران: نشر توتیا.
جلایی­پور، حمیدرضا و خیام عزیزی مهر (1396). تحلیل جامعه­شناختی ارزشهای طبقاتی در ایران. مطالعات جامعه­شناختی (نامه علوم اجتماعی)، دوره24، شماره2، صص319-346.
جواهری، فاطمه (1386). کندوکاوی در آثار قشربندی جامعه: بررسی تاثیر پایگاه اجتماعی –  اقتصادی دانشجویان بر گرایش­ها و رفتار آنان. پژوهشنامه علوم انسانی، شماره53، صص83-116.
حسام مظاهری، محسن (1400). در خدمت و خیانت مناسک. سایت مجله جامعه­شناسی تشیع، http://www.socio-shia.com
رضایی، محمد، آرش حسن پور و شیرین دانشگر (1393). بازنمایی طبقه و مناسبات طبقاتی در سینمای ایران. فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران، دوره هفتم، شماره2، صص117-148.
سراج­زاده، حسین (1378). نگرش­ها و رفتارهای دینی نوجوانان تهرانی و دلالت­های آن برای نظریه سکولار شدن. نمایه پژوهش، شماره 9 و 10، صص105-118.
سروش، عبدالکریم (1378). اصناف دین ورزی. کیان، دوره 9، شماره50، صص22-26.
سروش، عبدالکریم، محمد مجتهد شبستری، مصطفی ملکیان و محسن کدیور (1384). سنت و سکولاریسم. تهران: موسسه فرهنگی صراط.
شهرام­نیا، امیر­مسعود، محمد کوراوند و مرضیه فدایی ده­چشمه (1399). نقش­پذیری توده­ها و فرودستان در سه رویداد اجتماعی مهم ایران در قرن بیستم. فصلنامه تخصصی علوم سیاسی، سال 16، شماره50، صص151-171.
صادقی، علیرضا (1397). زندگی روزمره تهی­دستان شهری. تهران: نشر آگاه.
صدری، احمد (1390). جامعه­شناسی روشنفکران ماکس وبر. حسن آبنیکی، تهران: انتشارات کویر.
فراستخواه، مقصود (1386). نمایی از دین ورزیدن طبقات متوسط جدید شهری. برگرفته از: http://farasatkhah.blogsky.com
فراستخواه، مقصود (1400). روش تحقیق کیفی در علوم اجتماعی : با تأکید بر نظریه برپایه (گراندد تئوری GTM). تهران: آگاه.
فیاض، ابراهیم و جبار رحمانی (1385). مناسک عزاداری و گفتمان کربلا در دین­ورزی اقشار فرودست شهری. فصلنامه انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات، دوره2، شماره6، صص57-80 .
فینی، جان (1380). نظریه­ای در باب تعهد دینی. افسانه توسلی، نامه پژوهش، شماره20-21، صص253-285.
فیوشت، اینیر و پل رپستا (1400). جامعه­شناسی دین: رویکردهای کلاسیک و معاصر. ترجمه اکبر احمدی، تهران: انتشارات تمدن علمی.
کاشانی، سالار (1393). طبقه متوسط و سینمای ایران. سایت مجله ویستا،
 https://vista.ir/w/a/21/cjqso
 کاظمی، عباس و محمد رضایی (1386). دیالکتیک تمایز و تمایززدایی: پرسه­زنی و زندگی گروه­های فرودست شهری در مراکز خرید تهران. فصلنامه تحقیقات فرهنگی، سال اول، شماره1، صص1-24.
 کرسول، جان (1394). پویش کیفی و طرح پژوهش: انتخاب از میان پنج رویکرد. حسن دانایی­فرد و حسین کاظمی، تهران: انتشارات صفار- اشراقی.
کشاورز، امرلله و جهانگیر جهانگیری (1379). بررسی جامعه­شناختی رابطه بین پایگاه اقتصادی – اجتماعی دانشجویان و نگرشهای دینی آنها. نشریه جامعه­شناسی، دوره 5، شماره2، صص99-115.
لوبون، گوستاو (1369). روانشناسی توده­ها. کیومرث خواجویها، تهران: انتشارات روشنگران.
محمدپور، احمد (1397). ضد روش : زمینه‌های فلسفی و رویه‌های عملی در روش­شناسی کیفی. تهران: نشر لوگوس.
محمدی، محمود (1399). آموزش مطالعات اجتماعی و دانش­آموزان طبقات فرودست اجتماعی. فصلنامه پژوهش در آموزش مطالعات اجتماعی، دوره اول، شماره3، صص78-94.
ملکی، امیر (1375). بررسی رابطه پایگاه اقتصادی – اجتماعی با گرایش­های ارزشی نوجوانان ذکور سال سوم رشته ریاضی فیزیک و تجربی تهران. پایان­نامه کارشناسی ارشد، تهران: دانشگاه تربیت مدرس، دانشکده علوم انسانی.
مهدوی کنی، محمدسعید (1386). مفهوم سبک زندگی و گستره آن در علوم اجتماعی. فصلنامه تحقیقات فرهنگی، سال اول، شماره اول،صص199-230.
میرزاپوری، جابر (1394). بررسی تاثیر پایگاه اقتصادی - اجتماعی والدین بر دینداری فرزندان. معرفت فرهنگی اجتماعی، سال ششم، شماره22، صص99-113.
وبر، ماکس (1397). جامعه­شناسی دین. محسن ثلاثی، تهران، نشر ثالث.
واخ، یواخیم (1389). جامعه­شناسی دین. ترجمه جمشید آزادگان، تهران: سمت.
وبلن، تورستین (1395). نظریة طبقه تن ­آسا. فرهنگ ارشاد، تهران: نشرنی.
همیلتون، ملکم (1387). جامعه­شناسی دین. محسن ثلاثی، تهران: نشر ثالث.
یزدانی­نسب، محمد (1399). تجربۀ زیستۀ طبقات فرودست در مواجهه با ویروس کرونا. مجله مطالعات اجتماعی ایران، دوره14، شماره2، صص135-160.
 
Bell, W., & Force, M.T. (1957). Religious preference, familism, and the class structure, The Midwest Sociologist, 19(2), 79-86.
Bibby, R., & Merlin B. (1974). Sources of religious involvement, Review of religious research, 15, 9-71.
Collet Sabe, J. (2007). The crisis in religious socialization, Social compass, 54(1), 97-111.
Dittes, J. (1971). Some parallels in the career of church-sect and extrinsic-intrinsic, Scientific study of religion, 10, 375-383.
Eitzen, S., Baca, M., & Smith, K.E. (2017). In conflict and order: Understanding society. Fourteenth edition, Boston: Allyan & Bacan.
Glock, C., & Stark, R. (1965). Religion and society in tension. Chicago: Rand Mc Nally.
Himmelfarb, H. S. (2005), Agents of religious socialization among American Jews ,Sociological quarterly, 20(4), 477-494.
Hoge, D., & polk. D. (1980). A test of theories of protestant church articipation and commitment, Review of religious research, 21, 315-329.
Koehrsen, J. (2018). Religious tastes and styles as markers of class belonging: A bourdieuian perspective on pentecostalism in South America, Sociology, 52(6), 1237-1253.
Lynd, R., & Lynd, H. (1929). Middletown: A study in American culture. Harcourt, Brace and Company, First edition.
Mckinnon, A. (2017). Religion and social class: Theory and method after Bourdieu, Social research online, 22(1), 1-13.
Simmel, G. (1990). The philosophy of money. T. Bottomore and D. Frisby (Doctoral dissertation, ed. D. Frisby. London: Routledge).
Stolz, J. (2009). Explaining religiosity: Towards a unified theoretical model, The British journal of sociology, 60(2), 345-376.