تصویر زنان در روزنامه‌های ایران: گفتمان‌های مردسالار و بازنمایی سوژه‌های ناکنشگر

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری علوم اجتماعی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران،

2 دانشیار گروه علوم اجتماعی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.

3 استاد گروه جامعه‌شناسی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

4 استاد گروه زبان فرانسه، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

10.22034/jsi.2025.2049047.1763
چکیده
این مقاله به تحلیل بازنمایی زنان در روزنامه‌های دهه ۹۰ با استفاده از رویکرد نشانه‌شناسی اجتماعی می‌پردازد. هدف این پژوهش بررسی چگونگی تبدیل سوژه‌های زنانه به سوژه‌های ناکنشگر از طریق کلیشه‌ها، رمزگان‌های فرهنگی و سازوکارهای نشانه‌شناسی است. بدین منظور 9 تصویر به شیوه‌ای هدفمند انتخاب و در سه سطح بازنمایی، بر همکنشی و ترکیبی مورد تحلیل قرار گرفتند. در سطح بازنمایی، تصویرها به بازنمایی زنان به‌عنوان قربانیان اجتماعی، سوژه‌های ایدئولوژیک یا وابسته به گفتمان‌های قدرت پرداخته‌اند. در سطح بر همکنشی، زاویه‌های دید، فاصله‌ها و نگاه‌های غایب تأکید بر انفعال و جدایی آن‌ها از فضای اجتماعی دارند. همچنین در سطح ترکیبی، استفاده از رنگ‌ها، چیدمان، حذف یا تاکید بر عناصر خاص و نورپردازی بر محدودیت‌های اجتماعی و فرهنگی زنان تأکید میگذارند. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که تصاویر زنان در این دوره عموماً تحت تأثیر گفتمان‌های مردسالار و ایدئولوژیک قرار داشته‌اند که سوژه‌های زنانه را به سوژه‌های ناکنشگر تبدیل کرده‌اند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

آقابابایی، احسان و ویسی، رحمان و عسکری، مرضیه (1394). تصویر و اسطوره: تحلیل نشانه شناختی تصاویر روی جلد مجله ی عامه پسند چلچراغ، مجله جهانی رسانه - نسخه فارسی، 10(1)، صص: 1-19.
احمدی، بابک. (۱۳۹۱). از نشانه‌های تصویری تا متن. چاپ یازدهم، تهران: نشر مرکز.
 آذری ازغندی، هادی و فهیمی‌فر، اصغر و شیخ مهدی، علی. (۱۴۰۰). بررسی تغییر مفهوم عکاسی در ایران در گذار از گفتمان انقلابی به سازندگی بر اساس نظریه نهادگرایی گفتمانی. جامعه‌شناسی هنر و ادبیات، 13(2)، صص: 209-241.
بابک معین، مرتضی. (۱۳۹۴)، معنا به مثابه تجربه زیسته، تهران: انتشارات سخن.
بریمو، غفران و کشمیری، مریم. (۱۴۰۲). بازنمایی جنسیت در تصاویر مجله رشد دانش‌آموز در ایران و مجله أسامه در سوریه. زن در فرهنگ و هنر، 15(1)، صص: 29-60.
چندلر، دانیل. (۱۳۷۸). مبانی نشانه‌شناسی، ترجمه مهدی پارسا، چاپ سوم، تهران: سوره مهر.
دریفوس، هیوبرت و رابینو، پل. (۱۳۸۲). میشل فوکو فراسوی ساختگرایی و هرمنوتیک. ترجمه‌ی حسین بشیریه، تهران: نشر نی.
شعیری، حمیدرضا. (۱۳۹۱). نشانه معناشناسی دیداری نظریه و تحلیل گفتمان هنری، تهران: سخن.
شعیری، حمیدرضا. (۱۳۹۵). نشانه ـ معناشناسی ادبیات، تهران: انتشارات دانشگاه تربیت مدرس.
شعیری، حمیدرضا. (۱۳۹۷). نشانه معناشناسی دیداری، نظریه‌ها و کاربردها. چاپ دوم. تهران: نشر سخن.
شعیری، حمیدرضا. (۱400). مجموعه مقالات مروری بر زندگی و آثار مهدی سحابی، تهران: موزه هنرهای معاصر تهران.
شفیعی، سمیه سادات و حسینی فر، سیده زهرا. (۱۳۹۹). مشارکت سیاسی زنان در انقلاب اسلامی؛ تحلیل نشانه‌شناختی پوسترهای انقلاب، جامعه‌شناسی سیاسی جهان اسلام، 8(17)، صص: 143-172. https://iws.shahed.ac.ir/article_3164.html
شفیعی، سمیه سادات و حسینی فر، سیده زهرا. (۱۴۰۱). تحلیل نشانه‌شناختی تصاویر روی جلد کتب درسی با رویکرد مطالعات جنسیتی (موردمطالعه: کتب درسی مقطع ابتدائی). جامعه‌شناسی فرهنگ و هنر، 4(3)، صص: 67-91. https://scart.uok.ac.ir/article_62433.html
فوکو، میشل. (۱۳۸۹). سوژه و قدرت، ترجمه نیکو سرخوش و افشین جهاندیده، تهران: نشرنی.
قاسمی، ویدا و شعیری، حمیدرضا و ضیائی، مجید. (1401). از کنشگری تا ناکنش‌گری: تحلیل نشانه معناشناختی فرایند فروپاشی سوژه در آثار نقاشی واقع‌گرای ایران معاصر در دو دهه اخیر، کیمیای هنر، ۱۱(۴۵)، صص: ۴۹-۶۵. https://kimiahonar.ir/article-1-2175-fa.html
کرس، گونتر و ون لیوون، تئو. (۱۳۹۸). خوانش تصاویر، دستور طراحی بصری، ترجمه سجاد کبگانی، تهران: هنر نو.
مختاری، مریم و رجایی، محمدصادق. (۱۳۹۵). بازنمایی زنان در تبلیغات تجاری نشریات به‌عنوان بستری برای شکل‌گیری هویت آنان. فصلنامه مطالعات فرهنگ-ارتباطات، 17(35)، صص: 217-244. https://www.jccs.ir/article_42579.html    
نظری طرهان، لیلا و صابری، کوروش. (۱۳۹۶). بررسی نشانه‌شناسی تصاویر کتب کودکان بر اساس رویکرد نشانه‌شناسی اجتماعی: مطالعه موردی کتاب فارسی پایه اول دبستان. مطالعات زبان و گویش‌های غرب ایران، 5(19)، صص: 119-140.
 Problématique du non-sujet. AS-Actes Sémiotiques. (2014). quet, J. C.
Dominick, J. R., & Rauch, G. E. (1972). The image of women in network TV commercials. Journal of Broadcasting & Electronic Media, 16(3), 259-265.
Dondero, M. G. (2020). Les langages de l'image. De la peinture aux Big Visual Data. Editions Hermann, Paris, France.
Ferguson, J. H., Kreshel, P. J., & Tinkham, S. F. (1990). In the pages of Ms.: Sex role portrayals of women in advertising. Journal of Advertising, 19(1), 40-51.
Ferrante, C. L., Haynes, A. M., & Kingsley, S. M. (1988). Image of women in television advertising. Journal of Broadcasting & Electronic Media, 32(2), 231-237.
Fontanille, J. (2004). Soma & séma, Figures du corps (p. 270p). Maisonneuve et Larose.
Friedan, B. (1963). The Feminine Mystique Norton. New York.
Jean-Claude, C. (1997). La quête du sens. Le langage en question.
Kress, G., & Van Leeuwen, T. (2020). Reading images: The grammar of visual design. Routledge.
Maurice, M. P. (1964). L’œil et l’esprit. Gallimard, Paris.
Moghaddam, M. M., & Mozafari, F. (2023). Orientalist representation of Iranian women in three American newspapers. International Review of Pragmatics, 15(1), 117-133.
Shaïri, H. R., & Fontanille, J. (2001). Approche sémiotique du regard photographique: deux empreintes de l’Iran contemporain. Nouveaux actes sémiotiques, 107.
 
دوره 25، شماره 4
زمستان 1403
صفحه 117-140